«Պատրաստ ենք աջակցիլ իրաւական պետութեան հաստատման» ՍԴՀԿ-ի Յայտարարութիւնը... ՀՅԴ-ն իրավիճակը կը գնահատէ տագնապեցնող. ՀՅԴ ԳՄ Յայտարարութիւնը... Թագաւոր Սալման կարեւոր ժողովի հրաւիրած է... Սուրբ Էջմիածնի Մայր տաճարը վերանորոգման մէջ...
Երբ արդար բազուկը կը հարուածէ. Այսպէս ահաբեկուեցան Պէհաալտին Շէքիրն ու Ճեմալ Ազմին
Երբ արդար բազուկը կը հարուածէ. Այսպէս ահաբեկուեցան Պէհաալտին Շէքիրն ու Ճեմալ Ազմին
18 Ապրիլ 2019 , 13:21

Հայ ժո­ղո­վուր­դի հա­զա­րա­մեակ­նե­րու բազ­մա­չար­չար կեան­քին ու ար­հա­ւիր­քով լե­ցո­ւած պատ­մու­թեան էա­պէս սփո­փա­րար պա­հե­րէն մէ­կը կը խորհրդան­շէ 1922 թո­ւա­կա­նի այս օ­րը՝ Ապ­րի­լի 17ն, երբ ­Պեր­լի­նի փո­ղոց­նե­րէն մէ­կուն վրայ ար­դա­րա­դատ մա­հա­պա­տի­ժի են­թար­կո­ւե­ցան, նոյն տե­ղը եւ միա­ժա­մա­նակ, հա­յու­թեան դէմ ­Թուր­քիոյ պե­տա­կա­նօ­րէն գոր­ծադ­րած ցե­ղաս­պա­նու­թեան ­Մեծ Ո­ճի­րին գլխա­ւոր պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րէն եր­կու­քը՝ Պե­հաէտ­տին ­Շա­քիր եւ ­Ճե­մալ Ազ­մի։

Յատ­կա­պէս բժիշկ ­Պե­հաէտ­տին ­Շա­քիր ոչ միայն գլխա­ւոր պա­տաս­խա­նա­տուն էր ­Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը պե­տա­կա­նօ­րէն կազ­մա­կեր­պե­լու եւ գոր­ծադ­րե­լու նպա­տա­կով Իթ­թի­հա­տի կող­մէ կեան­քի կո­չո­ւած «­Յա­տուկ Կազ­մա­կեր­պու­թեան», այ­լեւ՝ մտայ­ղա­ցողն էր հայ նո­րա­ծին­նե­րը բնաջն­ջե­լու ցե­ղաս­պա­նա­կան «գիւտ»ին, ո­րու կի­րարկ­ման ա­մէ­նէն ա­հա­ւոր ե­ղա­նակ­նե­րէն մէ­կը ե­ղաւ բազ­մա­հա­զար հայ մա­նուկ­ներ Տ­րա­պի­զո­նի բա­ցե­րը՝ Սեւ ­Ծով թա­փե­լու եւ խեղ­դա­մահ սպան­նե­լու ոճ­րա­գոր­ծու­թիւ­նը։

 
Իսկ ­Ճե­մալ Ազ­մի, որ Իթ­թի­հա­տի ղե­կա­վար մարմ­նի ան­դամ էր եւ Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի ժա­մա­նակ ընդ­հա­նուր կու­սա­կալն էր Տ­րա­պի­զո­նի, ան­ձամբ նա­խա­ձեռ­նեց եւ հսկեց ­Պե­հաէտ­տին ­Շա­քի­րի յղա­ցած հայ մա­նուկ­նե­րու ծո­վա­մոյն բնաջնջ­ման ո­ճի­րին գոր­ծադ­րու­թեան։

 
Դաշ­նակ­ցա­կան եր­կու ե­րի­տա­սարդ­ներ՝ Ա­րամ Եր­կա­նեան եւ Ար­շա­ւիր ­Շի­րա­կեան միաս­նա­բար գոր­ծադ­րե­ցին թուրք եր­կու ջար­դա­րար պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րուն ա­հա­բե­կու­մը, որ մաս կը կազ­մէր ­Հայ ­Յե­ղա­փո­խա­կան ­Դաշ­նակ­ցու­թեան 9րդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վին (գու­մա­րո­ւած Ե­րե­ւան, 1919ին) ո­րո­շած «­Նե­մե­սիս» գոր­ծո­ղու­թեանց շար­քին։

 
Հայ ժո­ղո­վուր­դին դէմ թրքա­կան իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ պե­տա­կա­նօ­րէն ծրագ­րո­ւած, կազ­մա­կեր­պո­ւած ու գոր­ծադ­րո­ւած ցե­ղաս­պա­նա­կան ո­ճի­րին գլխա­ւոր պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րը ա­հա­բե­կե­լու ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ո­րո­շու­մը, ա­ռա­ջին հեր­թին, հայ ժո­ղո­վուր­դի բիւ­րա­ւոր «նա­հա­տակ­նե­րուն կտակն էր» ան­շո՛ւշտ, ինչ­պէս որ հե­տա­գա­յին Ար­շա­ւիր ­Շի­րա­կեան պի­տի ընդգ­ծէր՝ իր յու­շե­րը հրա­տա­րա­կու­թեան յանձ­նե­լով։


Դաշ­նակ­ցու­թեան կա­յա­ցու­ցած «­Նե­մե­սիս»ի ո­րո­շու­մը նաեւ քա­ղա­քա­կան քայլ էր, ո­րով­հե­տեւ Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի ա­ւար­տին, յաղ­թա­կան ­Դաշ­նա­կից­նե­րու կող­մէ կեան­քի կո­չո­ւած ­Պոլ­սոյ ­Պա­տե­րազ­մա­կան Ա­տեա­նը, ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րը ի բա­ցա­կա­յու­թեան դա­տե­լով եւ ա­նոնց դէմ մա­հա­պա­տի­ժի դա­տավ­ճիռ ար­ձա­կե­լով հան­դերձ, եր­բեք քա­ղա­քա­կան կամ­քը չցու­ցա­բե­րեց ար­դա­րու­թիւ­նը գոր­ծադ­րե­լու։ Իսկ յան­ցա­պարտ­նե­րը ի­րենք փա­խուստ տո­ւին ­Պո­լի­սէն, ա­նուն եւ հաս­ցէ փո­խե­լով ու ան­յայ­տա­նա­լով։


Հայ ժո­ղո­վուրդն ու ա­նոր մար­տու­նակ կամ­քը մարմ­նա­ւո­րող ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը չէին կրնար այդ­պէս ան­պա­տիժ ձգել ­Հա­յաս­տա­նի հա­յա­թափ­ման եւ հայ ժո­ղո­վուր­դի ցե­ղաս­պա­նու­թեան պա­տաս­խա­նա­տու թուրք ե­ղեռ­նա­գործ­նե­րը։


«­Նե­մե­սիս»ի ո­րո­շու­մին գոր­ծադ­րու­թիւ­նը, սա­կայն, ան­մի­ջա­պէս չսկսաւ։ ­Նո­րան­կախ Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը կ­Բապ­րէր ոտ­քի կանգ­նե­լու դժո­ւա­րին ժա­մա­նա­կը։ Հիւ­սի­սէն պոլ­շե­ւիկ­նե­րը եւ ա­րե­ւել­քէն քե­մա­լա­կան­նե­րը, իւ­րա­քան­չիւ­րը ի­րեն յա­տուկ հա­շուարկ­նե­րով, նոր դա­ւեր կը նիւ­թէին ­Հա­յաս­տա­նի եւ հայ ժո­ղո­վուր­դին դէմ եւ Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը, իբ­րեւ ան­կա­խու­թեան նո­ւաճ­ման ա­ռա­ջա­տար ու­ժը եւ նո­րաս­տեղծ հա­յոց պե­տա­կա­նու­թեան փաս­տա­ցի իշ­խա­նու­թիւ­նը, վե­րապ­րող հա­յու­թեան գո­յա­տեւ­ման կռո­ւան­նե­րը ա­պա­հո­վե­լու ա­ռաջ­նա­հերթ մար­տահ­րա­ւէ­րը կը դի­մագ­րա­ւէր։


Ո­րո­շու­մէն տա­րի մը ետք միայն ձեռ­նար­կո­ւե­ցաւ «­Նե­մե­սիս»ի գոր­ծադ­րու­թեան։
Նաեւ՝ «­Նե­մե­սիս»ի ա­ռա­ջին հա­րո­ւա­ծը չե­ղաւ Պ. ­Շա­քի­րի եւ Ճ. Ազ­միի ա­հա­բե­կու­մը։ Ընդ­հա­կա­ռակն՝ ե­ղաւ վեր­ջին գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րէն մէ­կը, ո­րով­հե­տեւ ինչ­պէս որ «­Նիւ Եորք ­Թայմզ»ի 19 Ապ­րիլ 1922ի հա­մա­րով լոյս տե­սած ա­հա­բեկ­ման թղթակ­ցու­թիւ­նը կ­Բընդգ­ծէ, մե­ծա­պե­տա­կան հե­տա­խու­զա­կան սպա­սար­կու­թիւն­նե­րը ար­դէն սկսած էին կռա­հել, որ «­Նե­մե­սիս»ի գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը կը վե­րահս­կո­ւէին Մ. ­Նա­հանգ­նե­րէն գոր­ծող… կեդ­րո­նի մը կող­մէ։


Փաս­տօ­րէն «­Նե­մե­սիս»ի ա­ռա­ջին գոր­ծո­ղու­թիւ­նը ի­րա­կա­նա­ցաւ 15 ­Մարտ 1921ին, Պեր­լի­նի մէջ, ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեա­նի ձե­ռամբ։ Ա­հա­բե­կո­ւե­ցաւ իթ­թի­հա­տա­կան պա­րագ­լուխ ու ­Մեծ Ե­ղեռ­նի օ­րե­րուն ներ­քին գոր­ծոց նա­խա­րար ­Թա­լէաթ փա­շան։ Իսկ 5 Դեկ­տեմ­բեր 1921ին, Հ­ռո­մի մէջ, Ար­շա­ւիր ­Շի­րա­կեա­նի կող­մէ ա­հա­բե­կո­ւե­ցաւ իթ­թի­հա­տա­կան վար­չա­պետ ­Սա­յիտ ­Հե­լիմ փա­շան։


17 Ապ­րիլ 1922ին էր, որ կար­գը հա­սաւ ­Մեծ ե­ղեռ­նի «գլխա­ւոր ճար­տա­րա­պետ» Պե­հաէտ­տին ­Շա­քի­րի եւ Տ­րա­պի­զո­նի հա­յոց սպան­դը ան­ձամբ գլխա­ւո­րած կու­սա­կալ Ճե­մալ Ազ­միի։


«­Նե­մե­սիս»ի 17 Ապ­րիլ 1922ի գոր­ծո­ղու­թիւ­նը ա­մէ­նէն յան­դուգն էր։ Ոչ միայն այն պատ­ճա­ռով, որ միա­ժա­մա­նակ եր­կու թի­րա­խի դէմ կ’ուղ­ղո­ւէր՝ եր­կու ա­հա­բե­կիչ­նե­րու ուղ­ղա­կի մաս­նակ­ցու­թեամբ։ Ոչ միայն այն պատ­ճա­ռով, նաեւ, որ ­Պե­հաէտ­տին ­Շա­քիր եւ ­Ճե­մալ Ազ­մի ի­րենց ըն­տա­նիք­նե­րու մեծ խում­բով բա­նուկ փո­ղո­ցէ մը կ­’անց­նէին ա­հա­բեկ­ման գոր­ծո­ղու­թեան պա­հուն։ Այ­լեւ ու մա­նա­ւանդ այն պատ­ճա­ռով, որ Թա­լէա­թի ա­հա­բե­կու­մէն ետք ­Պեր­լի­նը դժո­ւար «հա­սա­նե­լի» դաշտ դար­ձած էր ա­հա­բեկ­չա­կան գոր­ծո­ղու­թեանց հա­մար։


Բայց Ար­մէն ­Գա­րո­յի, ­Շա­հան ­Նա­թա­լիի, Գ­րի­գոր ­Մեր­ճա­նո­ֆի, Հ­րաչ ­Փա­փա­զեա­նի, Ար­շա­ւիր ­Շի­րա­կեա­նի, Ա­րամ Եր­կա­նեա­նի եւ գոր­ծո­ղու­թեան մաս­նա­կից դաշ­նակ­ցա­կան միւս գոր­ծիչ­նե­րուն հա­մար ան­յաղ­թա­հա­րե­լի բան չկար։ ­Մա­հա­պա­տի­ժի ո­րո­շու­մը տրո­ւած էր եւ «­Նե­մե­սիս»ի գոր­ծո­ղու­թեանց շղթա­յին այս օ­ղակն ալ պէտք է ի­րա­կա­նա­ցո­ւէր։ Եւ յան­դուգն ա­հա­բե­կու­մը գոր­ծադ­րո­ւե­ցաւ՝ հա­կա­ռակ խան­գա­րող պա­րա­գա­նե­րու ա­ռա­ջա­ցու­մին (յատ­կա­պէս՝ Ար­շա­ւիր ­Շի­րա­կեա­նի պա­տա­հա­կան սայ­թա­քու­մով գե­տին իյ­նա­լուն, թուր­քե­րու խում­բին մէջ գտնո­ւող ­Թա­լէա­թի այ­րիին կող­մէ գե­տին ին­կած ­Շի­րա­կեա­նի ատր­ճա­նա­կը վերց­նե­լու ա­պար­դիւն ճի­գին ե­ւայլն)։


Պէտք է կար­դալ ե՛ւ Ա­րամ Եր­կա­նեա­նի «Այս­պէ՛ս սպան­նե­ցինք», ե՛ւ Ար­շա­ւիր Շի­րա­կեա­նի «Կ­տակն էր նա­հա­տակ­նե­րուն» յու­շե­րուն հա­մա­պա­տաս­խան հա­տո­ւած­նե­րը, խո­րա­չա­փե­լու հա­մար տա­րո­ղու­թիւ­նը թէ՛ ա­հա­բեկ­չա­կան գոր­ծո­ղու­թիւ­նը յա­ջո­ղու­թեամբ պսա­կած յանդգ­նու­թեան, թէ՛ ա­հա­բե­կիչ­նե­րը ան­պար­տե­լի դարձ­նող ար­դա­րա­հա­տուց­ման գա­ղա­փա­րա­կան ներ­քին կրա­կին։


Պե­հաէտ­տին ­Շա­քիր եւ ճե­մալ Ազ­մի տեղ­ւոյն վրայ մա­հա­ցան։


Զոյգ ա­հա­բե­կիչ­նե­րը կրցան փա­խուստ տալ եւ ի­րենց հետ­քը թաքց­նել հե­տապն­դող­նե­րէն։


Ա­հա «Այս­պէ՛ս Ս­պան­նե­ցինք» եւ ի­րա­գոր­ծե­ցինք ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ո­րո­շու­մով թուրք հա­յաս­պան­նե­րը մա­հա­պա­տի­ժի են­թար­կե­լու «­Նեմ­սիս»ի հա­տու հա­րո­ւա­ծը, որ ըստ ա­մե­նայ­նի «Կ­տակն էր ­Նա­հա­տակ­նե­րուն», հայ ժո­ղո­վուր­դի մէ­կու­կէս մի­լիոն ան­մեղ՝ ար­դէն սրբա­դա­սո­ւած նա­հա­տակ­նե­րուն։


Եւ ո՛ւր ալ գտնո­ւին եւ ի՛նչ ժա­մա­նակ­նե­րու մէջ ալ ապ­րին՝ հայ ժո­ղո­վուր­դին վե­րապ­րող զա­ւակ­նե­րը ազ­գա­յին ի­րենց յի­շո­ղու­թիւ­նը կը վե­րա­թար­մաց­նեն եւ ա­պա­գա­յի ուղ­ղու­թեամբ յաղ­թա­քայլ կ­’ա­ռա­ջա­նան՝ ներշնչ­ման ու ո­գե­ւոր­ման աղ­բիւր ու­նե­նա­լով «­Նե­մե­սիս»ի ար­դա­րա­հա­տոյց հա­րո­ւած­նե­րը։


«Այս­պէ՛ս սպան­նե­ցինք».
«Կ­տակն էր նա­հա­տակ­նե­րուն»


Հայ­րե­նի պատ­մա­բան ­Ռո­միկ ­Յով­նա­նեան, հիմ­նուե­լով Ա­րամ Եր­կա­նեա­նի «Այս­պէ՛ս սպան­նե­ցինք» եւ Ար­շա­ւիր ­Շի­րա­կեա­նի «Կ­տակն էր նա­հա­տակ­նե­րուն» գիր­քե­րուն վրայ, հե­տե­ւեալ ման­րա­մասն նկա­րագ­րու­թիւ­նը կը կա­տա­րէ թուրք ե­ղեռ­նա­գործ­նե­րու ա­հա­բեկ­ման գոր­ծո­ղու­թեան.


1922 թո­ւի փետ­րո­ւա­րեան մի ցուրտ օր, Ար­շա­ւի­րը մի քա­նի ըն­կեր­նե­րով Կ. ­Պոլ­սից շո­գե­նա­ւով մեկ­նում է ­Կոնս­տան­ցա, այն­տե­ղից էլ ­Վիեն­նա, որ­տեղ նրանց էր սպա­սում Շա­հան ­Նա­թա­լին, ո­րը ­Պա­տաս­խա­նա­տու ­Մար­մի­նի կող­մից նշա­նա­կո­ւել էր «­Բեռ­լի­նեան գոր­ծո­ղու­թեան» ղե­կա­վար:


1922 թ. ­Փետ­րո­ւա­րի 24ին Վ­րի­ժա­ռու­նե­րի խում­բը ժա­մա­նում է ­Բեռ­լին ի կա­տար ա­ծե­լու այն­տեղ ա­պաս­տա­նած ե­րիտ­թուր­քե­րի գա­ղա­փա­րա­խօս, հա­յե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թեան գլխա­ւոր կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րից մէ­կին՝ ­Բե­հաէդ­դին ­Շա­քի­րին եւ Տ­րա­պի­զո­նի ճի­ւաղ կու­սա­կալ ­Ջե­մալ Ազ­միին մա­հա­պատ­ժի են­թար­կե­լու վճի­ռը: Վ­րի­ժա­ռու­նե­րին ա­րա­գօ­րէն յա­ջող­ւում է յայտ­նա­բե­րել ­Ջե­մալ Ազ­միի խա­նու­թի եւ բնա­կա­րա­նի տե­ղը եւ խիստ հսկո­ղու­թիւն սահ­մա­նել նրանց վրայ:


Ազ­միի խա­նու­թը թուրք մե­ծա­մեծ­նե­րի ժա­մադ­րա­վայրն էր, եւ այդ պատ­ճա­ռով վրի­ժա­ռու­նե­րը մտա­դիր էին ներս խու­ժել եւ մէկ հա­րո­ւա­ծով ոչն­չաց­նել բո­լո­րին: Հա­րո­ւա­ծի ազ­դան­շա­նը պէտք է տար Հ­րաչ ­Փա­փա­զեան, ո­րը թա­փան­ցել էր ­Ջե­մալ Ազ­միի շրջա­պատ` որ­պէս թուրք ու­սա­նող ­Մեհ­մեդ Ա­լի:


Բեռ­լին ժա­մա­նե­լու երկ­րորդ օ­րը ­Շա­հան ­Նա­թա­լին ար­գե­լեց վրի­ժա­ռու­նե­րի խմբին եր­կու շա­բա­թով ե­րե­ւալ Ազ­միի խա­նու­թի ու տան կող­մե­րը: ­Պատ­ճառն այն էր, որ Ա.Մ.Ն.ում ­Գեր­մա­նիա­յի դես­պա­նատ­նից հե­ռա­գիր էր ու­ղար­կո­ւել ­Բեռ­լին, ո­րով յայտն­ւում էր, թէ ա­հա­բե­կիչ­ներ են ժա­մա­նել ­Բեռ­լին` սպան­նե­լու ­Շա­քի­րին եւ Ազ­միին: Այս լու­րը յայտ­նել էր Հ­րաչ ­Փա­փա­զեան:


Հե­տապն­դում­նե­րը յայտ­նա­բե­րե­ցին, որ ­Ջե­մալ Ազ­մին ա­մէն ա­ռա­ւօտ կա­նո­նա­ւոր կեր­պով ժա­մը 9ին գնում էր խա­նութ եւ վե­րա­դառ­նում ե­րե­կո­յեան 6ին եւ ոչ մի կաս­կած չէր ցու­ցա­բե­րում, թէ ի­րեն հե­տապնդում են: Դ­րան հա­կա­ռակ՝ ­Բե­հաէդ­դին ­Շա­քի­րը զգում էր վտան­գը, շատ զգու­շա­ւոր էր եւ տա­նից դուրս էր գա­լիս եւ վե­րա­դառ­նում թիկ­նա­պա­հի ու­ղեկ­ցու­թեամբ:


Ար­շա­ւի­րին յա­ջող­ւում է մի սե­նեակ վար­ձել Ազ­միի խա­նու­թի շրջա­կայ­քում: ­Պարզ­ւում է, որ այդ տու­նը պատ­կա­նում է ոս­տի­կա­նու­թեան բարձ­րաս­տի­ճան սպա­յի, ին­չը հե­տա­գա­յում օգ­տա­կար է լի­նում ­Բեռ­լի­նից անվ­տանգ հե­ռա­նա­լու հա­մար: ­Չա­փե­լով ոճ­րա­գործ­նե­րի տնե­րի հե­ռա­ւո­րու­թիւն­նե­րը Ազ­միի խա­նու­թից, վրի­ժա­ռու­նե­րը գտնում են, որ ա­հա­բեկ­ման ա­մե­նա­յար­մար վայ­րը ­Ջե­մալ Ազ­միի տան ա­ռաջն է: ­Տան աջ ու ձախ կող­մե­րից բա­ցո­ւող փո­ղոց­նե­րը շատ յար­մար էին փա­խուս­տի հա­մար:
Մար­տի 15ին ­Բեռ­լի­նում ա­պաս­տա­նած թուրք ոճ­րա­գործ­նե­րի ամ­բողջ վոհ­մա­կը հա­ւա­քո­ւել էր ­Թա­լէա­թի տա­նը, նշե­լու նրա սպա­նու­թեան տա­րե­լի­ցը: ­Սա­կայն վրի­ժա­ռու­նե­րի խում­բը ան­տե­ղեակ էր այդ մի­ջո­ցա­ռու­մից: Այ­լա­պէս ­Թա­լէա­թի սպա­նու­թեան տա­րե­լի­ցը «կը տօ­նո­ւէր» ըստ ար­ժան­ւոյն: Այն­տեղ, որ­տեղ մէկ տա­րի ա­ռաջ փռո­ւել էր ­Թա­լէա­թի դիա­կը, կը փռո­ւէր դիակ­նե­րի մի ամ­բողջ կոյտ: ­Սա­կայն պա­հը բաց էր թող­նո­ւած եւ յա­ջորդ օ­րը ­Շա­հան ­Նա­թա­լին շանթ ու ո­րոտ տե­ղաց այն ան­ձի վրայ, ո­րը պա­տաս­խա­նա­տու էր լու­րը ժա­մա­նա­կին յայտ­նած չլի­նե­լու հա­մար` սպառ­նա­լով նրան հե­ռաց­նել ­Բեռ­լի­նից:


Ժա­մա­նակն անց­նում էր, իսկ գոր­ծը` ու­շա­նում: ­Պա­տաս­խա­նա­տու ­Մար­մի­նը խմբից պա­հան­ջեց ա­րա­գաց­նել գոր­ծը կամ յետ վե­րա­դառ­նալ: Այս վեր­ջին պա­հան­ջը ուղ­ղա­կի ան­պա­տո­ւա­բեր էր Ար­շա­ւի­րի եւ Ա­րա­մի հա­մար: Ն­րանք ­Պա­տաս­խա­նա­տու ­Մարմ­նից խնդրե­ցին եր­կու շա­բա­թով եր­կա­րաց­նել պայ­մա­նա­ժա­մը: ­Վեր­ջինս հա­մա­ձայ­նո­ւեց, սա­կայն ո­րո­շա­կի խիստ պայ­ման­նե­րով: Դ­րանք հե­տե­ւեալն էին. 1) եր­կու մե­ծա­մեծ թուրք ոճ­րա­գործ­ներ պէտք է գնդա­կա­հա­րո­ւեն միա­ժա­մա­նակ, ո­րոն­ցից մէ­կը ան­պայ­ման պետք է լի­նի ­Շա­քի­րը, 2) գոր­ծո­ղու­թիւ­նը պէտք է կա­տա­րո­ւի գի­շեր ժա­մա­նակ եւ մեր կող­մից զոհ չպէտք է լի­նի: Այս կար­գադ­րու­թիւ­նը կրկնւում էր ա­մէն օր: ­Շա­հա­նը տղա­նե­րին յոր­դո­րում էր լի­նել զգոյշ եւ համ­բե­րա­տար:


Ապ­րի­լի 8ի ե­րե­կո­յեան Ար­շա­ւի­րը տես­նում է ­Շա­քի­րին, ո­րը կնոջ հետ գնում էր Ազ­միի տուն: ­Նա ան­մի­ջա­պես գնում է «­Ռե­գի­նա» հիւ­րա­նոց, գտնում Ա­րա­մին, ա­պա՝ եր­կու­սով վե­րա­դառ­նում Ազ­միի տան մօտ եւ սպա­սում: Եր­կու ժամ անց ­Շա­քի­րը դուրս է գա­լիս կնոջ հետ եւ մեկ­նում: ­Պա­հը շատ յար­մար էր, սա­կայն ո­րոշ­ման դէմ գնալ չէր կա­րե­լի, եւ Վ­րի­ժա­ռու­նե­րը սրտնե­ղած վե­րա­դառ­նում են տուն:


Վեր­ջա­պէս գա­լիս է 1922 թո­ւի Ապ­րի­լի 17ի մե­ռե­լո­ցի օ­րը: Ինչ­պէս ա­մէն մի քրիս­տո­նէա­կան քա­ղա­քում, այն­պէս էլ ­Բեռ­լի­նում, ա­մէն մէ­կը մի փունջ ծա­ղիկ ձեռ­քին գնում է գե­րեզ­մա­նա­տուն իր հան­գու­ցեալ­նե­րի յի­շա­տա­կը յար­գե­լու: Իսկ վրի­ժա­ռու­նե­րի խում­բը հաո­ւա­քո­ւել էր ­Շա­հա­նի շուր­ջը` լսե­լու նրա կար­գադ­րու­թիւն­նե­րը: ­Վեր­ջինս դառ­նա­լով Ար­շա­ւի­րին եւ Ա­րա­մին կէս-լուրջ, կէս-կա­տակ ա­սում է, որ գի­շե­րը ե­րա­զում տե­սել է ­Պա­տա­րա­գի ա­րա­րո­ղու­թիւն ­Բեռ­լի­նի մէջ` յի­շա­տակ մե­ռե­լոց եւ յան­կարծ լսել հայ ե­կե­ղե­ցու մա­հեր­գը` «Ի վե­րին Ե­րու­սա­ղէմ…»: ­Պատ­րաստ ե­ղէք, տղա­ներ, ա­սել էր նա, ­Պա­տա­րա­գը այ­սօր պի­տի կա­տա­րո­ւի:


Այդ օ­րը թուր­քե­րը հա­ւա­քոյթ ու­նէին: Ն­րանք հրա­ւի­րո­ւած էին ճաշ­կե­րոյ­թի՝ Կ. ­Պոլ­սի նախ­կին ոս­տի­կա­նա­պետ Ազ­մի բէ­յի տա­նը: Ե­րե­կո­յեան տու­նը ար­տա­կարգ լու­սա­ւո­րո­ւած էր, ին­չը ցոյց էր տա­լիս, որ այն­տեղ հիւ­րեր են հա­ւա­քո­ւել: ­Պա­տեհ ա­ռի­թը ստեղ­ծո­ւած էր, եւ այն այ­լեւս բաց թող­նել չէր կա­րե­լի: Վ­րի­ժա­ռու­նե­րը թէ՛ հո­գե­բա­նօ­րէն եւ թէ՛ ֆի­զի­քա­պէս պատ­րաստ էին ի կա­տար ա­ծե­լու ար­դար դա­տավ­ճի­ռը: Մ­նում էր համ­բե­րա­տար հսկել եւ սպա­սել մին­չեւ ա­ւար­տո­ւէր թուր­քե­րի հա­ւա­քոյ­թը: ­Վեր­ջա­պէս, ե­րե­կո­յեան ժա­մը 11ին բա­ցո­ւեց Ազ­մի բէ­յի տան դու­ռը, եւ հիւ­րե­րը հրա­ժեշտ տա­լով տան տի­րո­ջը՝ դան­դաղ սկսե­ցին շար­ժո­ւել ­Ջե­մալ Ազ­միի տան ուղ­ղու­թեամբ: Առ­ջե­ւից քայ­լում էր տի­կին ­Թա­լէա­թի հո­գա­ծուն` ­Ռուհ­սի ­Բէ­յը (ափ­սո՜ս, որ նրա ա­նու­նը չկար ցու­ցա­կում), այ­նու­հե­տեւ՝ ­Ջե­մա­լի ու ­Շա­քի­րի կա­նայք ի­րենց ե­րե­խա­նե­րով, վեր­ջում՝ տի­կին Թա­լէա­թը (­Հայ­րիէ), ­Ջե­մալ Ազ­մին եւ ­Բե­հաէդ­դին ­Շա­քի­րը, ո­րոնց հսկում էր թիկ­նա­պա­հը: Այս­պէս քայ­լե­լով նրանք հա­սան ­Ջե­մալ Ազ­միի տան մուտ­քի մօտ: Կտ­րե­լով փո­ղո­ցը` Ար­շա­ւիրն ու Ա­րա­մը ան­ցան դի­մա­ցի մայ­թը եւ յայտ­նո­ւե­ցին նրանց յե­տե­ւում: ­Մե­քե­նա­յա­բար խա­չակն­քե­լով դէմ­քը եւ «Ա­րամ, իմ յե­տե­ւից» ա­սե­լով՝ ա­ռա­ջի­նը խմբի վրայ գրո­հեց Ար­շա­ւի­րը: ­Նա մի ուժ­գին հա­րո­ւա­ծով գե­տին տա­պա­լեց Թա­լէա­թի կնո­ջը, ո­րը սաս­տիկ ճիչ ար­ձա­կեց: Այդ ճի­չի վրայ ­Ջե­մալ Ազ­մին շրջո­ւեց եւ տե­սաւ ի­րեն ուղ­ղո­ւած ատր­ճա­նա­կը: ­Յա­ջորդ ակն­թար­թին լսո­ւեց կրա­կոց, եւ ­Ջե­մալ Ազ­միի անշն­չա­ցած մար­մի­նը փռո­ւեց մայ­թի վրայ: Երկ­րորդ գնդա­կը Ար­շա­ւիրն ուղ­ղեց Շա­քի­րի ճա­կա­տին, բայց վրի­պեց: Գն­դա­կը մխրճո­ւել էր նրա այ­տի մէջ: ­Շա­քի­րը դեռ ոտ­քի վրայ էր եւ փոր­ձում էր հա­նել ատր­ճա­նա­կը, բայց այդ պա­հին թիկ­նա­պա­հին զի­նա­թա­փած Ա­րա­մը վրայ հա­սաւ եւ կրա­կեց ճի­ւա­ղի գլխին: Գնդա­կը ծա­կեց ­Շա­քի­րի սե­խա­ձեւ գան­գը եւ դուրս ե­կաւ ճա­կա­տից, դա­ղե­լով այն ու­ղե­ղը, ո­րը մտայ­ղա­ցել էր կազ­մա­կեր­պել հա­յե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը: ­Վա­խից բո­լորն էլ գետ­նին էին պառ­կել, միայն ­Ռուհ­սի բէյն էր ձեռ­նա­մար­տի բռնո­ւել Ար­շա­ւի­րի հետ: Ա­րա­մը եր­կու գնդակ ու­ղար­կեց նրանց գլխա­վե­րե­ւով: Եր­կուսն էլ ըն­կան: Ար­շա­ւի­րի ձեռ­քից թռաւ ատր­ճա­նա­կը: ­Թա­լէա­թի կի­նը փոր­ձեց բռնել Ար­շա­ւի­րին, բայց Ա­րա­մը մաու­զե­րը դէմ տա­լով նրա կրծքին, սպառ­նաց կրա­կել: Եւ միայն յա­ջորդ ակն­թար­թին Ար­շա­ւի­րը ճարպ­կօ­րէն վեր ցատ­կեց եւ «Ա­րամ էլ մարդ չխփես» բա­ցա­գան­չե­լով ան­յայ­տա­ցաւ: Դ­րա­նից յե­տոյ մի քա­նի կրա­կոց էլ գի­շե­րա­յին լամ­պե­րի ուղ­ղու­թեամբ ար­ձա­կե­լուց յե­տոյ բա­րե­յա­ջող հե­ռա­ցաւ նաեւ Ա­րա­մը եւ եր­կու տաք­սի փո­խե­լով վե­րա­դար­ձաւ տուն: Իսկ Ար­շա­ւի՞­րը… ­Դէպ­քից մի քա­նի րո­պէ անց այդ յան­դուգն վրի­ժա­ռուն նո­րից յետ վե­րա­դար­ձաւ` մէկ ան­գամ էլ տես­նե­լու իր եւ Ա­րա­մի սար­քած տե­սա­րա­նը:


Եր­կու հա­յա­տեաց ճի­ւաղ­նե­րի դիակ­նե­րը ի­րար վրայ ըն­կած, գետ­նին իւ­րա­տե­սակ խաչ էին կազ­մել: ­Թուրք կա­նայք վայ­նա­սուն էին բարձ­րաց­րել եւ փե­տում էին ի­րենց մա­զե­րը, իսկ տղա­մար­դիկ բղա­ւում եւ օգ­նու­թիւն էին խնդրում: Ն­րանց շուրջ հա­ւա­քուած գեր­մա­նա­ցի­նե­րի բազ­մու­թիւ­նը քար կտրած դի­տում էր այդ ար­տա­սո­վոր տե­սա­րա­նը։


Պատ­կե­րը ցնցող էր եւ տպա­ւո­րիչ: ­Հա­տու­ցո­ւած էր հա­զա­րա­ւոր հայ նա­հա­տակ­նե­րի ար­դար վրէ­ժը: Եր­կու քսա­ներ­կո­ւա­մեայ հայ վրի­ժա­ռու­ներ ­Բեռ­լի­նի Ուհ­լանդ փո­ղո­ցում կա­տա­րեալ մե­ռե­լոց էին սար­քել թուր­քե­րի հա­մար: «­Պա­տա­րա­գը կա­տա­րո­ւեց»: ­Հայ վրի­ժա­ռու­նե­րը վեր­ջաց­րին ի­րենց գոր­ծը: Այժմ սկսւում էր գեր­մա­նա­կան ոս­տի­կա­նու­թեան գոր­ծը: ­Յա­ջորդ օ­րը ոս­տի­կա­նու­թիւ­նը ծա­նու­ցե­լով եր­կու բարձ­րաս­տի­ճան թուր­քե­րի սպա­նու­թեան լու­րը` մեծ գու­մար էր խոս­տա­նում ա­հա­բե­կիչ­նե­րին գտնո­ղին: Հ­րա­մա­յո­ւած էր խիստ հսկո­ղու­թեան տակ վերց­նել պե­տա­կան սահ­ման­նե­րը:


Դէպ­քից չորս օր անց Ա­րամն ու Ար­շա­ւի­րը հան­դի­պում են Հ­րա­չին: ­Վեր­ջինս յայտ­նում է. որ ­Շա­քի­րի եւ ­Ջե­մա­լի յու­ղար­կա­ւո­րու­թիւ­նը նա­խա­տե­սում են կա­տա­րել մեծ շու­քով, ո­րին մաս­նակ­ցե­լու են նաեւ ­Ջե­մալ եւ Էն­վեր փա­շա­նե­րը: Հ­րա­չի այս լու­րը մի նոր մտայ­ղա­ցում է ա­ռա­ջաց­նում վրի­ժա­ռու­նե­րի մօտ. մաս­նակ­ցել հո­գե­հանգս­տեան ա­րա­րո­ղու­թեա­նը եւ «մաք­րել հա­շիւ­նե­րը» ե­րիտ­թուրք միւս պա­րագ­լուխ­նե­րի հետ: Սա­կայն կա­ցու­թիւ­նը ­Բեռ­լի­նում դար­ձել էր վտան­գա­ւոր: ­Ձեր­բա­կա­լո­ւե­ցին բեռ­լի­նաբ­նակ մօտ յի­սուն հա­յեր եւ տա­րո­ւե­ցին հար­ցաքն­նու­թեան, ո­րին ներ­կայ էր լի­նում ­Թա­լէա­թի այ­րին: Եւ ե­թէ նա բա­րե­հա­ճում էր յայտ­նել, թէ այդ մէ­կը չէր, նրան ա­զատ էին ար­ձա­կում: ­Հե­տաքն­նու­թիւն­նե­րի թա­փը թու­լա­ցաւ, երբ ոս­տի­կա­նու­թիւ­նը ձեր­բա­կա­լեց Ար­շա­ւի­րին նման մի հայ ե­րի­տա­սար­դի (­Բէր­բէ­րեան ազ­գա­նու­նով), ո­րը այդ օ­րե­րին ­Միւն­խէ­նից ­Բեռ­լին էր գնա­ցել իր ըն­կեր-բա­րե­կամ­նե­րին տես­նե­լու: Թա­լէա­թի այ­րին տես­նե­լով նրան բղա­ւել էր, թէ մէ­կը սա՛ էր: «Ես չեմ ա­հա­բե­կի­չը»,- ա­սել էր ­Բէր­բէ­րեա­նը ոս­տի­կա­նա­պե­տին,- բայց ե­թէ դուք դա ինձ էք վե­րագ­րում, ա­պա մեծ պա­տո­ւի էք ար­ժա­նաց­նում: ­Մի քա­նի ա­միս անց նա ա­զատ ար­ձա­կո­ւեց: Իսկ իս­կա­կան ա­հա­բե­կիչ­նե­րը վա­ղուց հե­ռա­ցել էին ­Բեռ­լի­նից:

 

Ն. Պէրպէրեան

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture