«Պատերազմը մեզի դարձուց աւելի քաջ եւ աւելի ստեղծագործող» Հալէպահայ՝ Անի Մարկոսեան... Ըստ «GALLUP» հիմանրկութեան.Հարցուածներու 85%-ը տոկոսը կողմ է Փաշինեանին... Թուրքիոյ հանդէպ նոր պատիժնե՞ր. Նախարար Ժան-Իւ Լը Տրիան այդ մասին խօսած է... Ազգային ապահովութեան հարցերով խորհրդական Ճոն Պոլթըն կը բացայայտէ Թրամփի անպարկեշտ գործարքները Էրտողանի հետ...
Հերոս հայը, որ հայ որբերը վերադարձուց սուրիական անապատէն
Հերոս հայը, որ հայ որբերը վերադարձուց սուրիական անապատէն
28 Մայիս 2020 , 12:47

Փառնաք Շիշիքեան զէյթունցի հերոս մըն է, որ Հայոց Ցեղասպանութենէն ետք հարիւրաւոր հայ որբեր վերադարձուց սուրիական անապատի արաբական ընտանիքներէն։ Անոր անունը յայտնի չէ հայերու մեծ մասին, ուստի կ՛արժէ ուշադրութիւն սեւեռել անոր կեանքին ու բարի գործերուն վրայ։ Ան թաղուած է Երեւանէն քանի մը քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ գտնուող Հովտաշատ գիւղը։

Անցեալ ամիս, Զարմիկ Սարգսեան՝ Երեւանէն, իր Դիմատետրի էջին վրայ շատ յուզիչ յարգանքի տուրք մը մատուցած էր Փառնաք Շիշիքեանի յիշատակին՝ անոր շիրիմը այցելելէ ետք։ Անոր բացառիկ վաստակին մասին միակ յիշատակումը փոքրիկ գրքոյկ մըն է, որ 30 տարի առաջ հրատարակած է իր իսկ փրկած գերդաստանի շառաւիղ Յակոբ Ճղլեան։ Գիրքը դիպուկ վերնագրուած էր՝ «Ստուերի մէջ մնացած կեանք»: Սարգսեան փորձած է ստուերէն դուրս բերել Շիշիքեանի կեանքը եւ զայն ներկայացնել լայն հասարակութեան։

10 Ապրիլ 1915էն մինչեւ 18 Մայիս՝ Կիլիկիոյ հերոսական քաղաք Զէյթունը դատարկուած էր։ Տղամարդիկը ստիպած էին միանալ օսմանեան թրքական տխրահռչակ «բանուորական ջոկատներ»ուն։ 14 տարեկան Փառնաք Սուրիոյ Տէր Զօրի ճամբուն՝ անտեսելով իր շուրջի օձերն ու կարիճները, օրեր անցուց թուրք ասկեարի թուրէն ինկած մօրը դիակին փարած։ Զայն փրկեց շամմառ ցեղի քոչուոր արաբ մը, որ դաշոյնով փոս փորելէ եւ Փառնաքի մօր մարմինը աւազին յանձնելէ ետք, տղան նստեցուց ձիուն վրայ եւ տարաւ իր տունը։

Երիտասարդ Փառնաք, որ արդէն գիտէր հայերէն, գերմաներէն եւ թրքերէն, շուտով սորվեցաւ նաեւ արաբերէն։ Գառներ եւ ուղտեր արածեցնէլէ զատ, Փառնաք, զոր վերանուանեցին Էհմէտ Ալ Ճեզզա, ցեղակիցներուն կը սորվեցնէր արաբերէն գրել։ Ան շրջանին մէջ դարձաւ բոլորին սիրելին՝ իր աշխատասիրութեան, համեստութեան եւ լրջամտութեան շնորհիւ։

Շուտով, ոչխարները արածեցնելու պահուն, Փառնաք անապատին մէջ հանդիպեցաւ տեղւոյն արաբներու կողմէ որդեգրուած բազմաթիւ հայ մանուկներու։ Անոնց յիշեցուց իրենց հայկական ծագման մասին եւ սկսաւ տետրակին մէջ գրի առնել անոնց անուններն ու բնակութեան վայրերը։

1924ին, 23 տարեկան «Էհմէտ»ին՝ իբրեւ վստահելի եւ գրագէտ երիտասարդի, յանձնարարեցին Հալէպ հասցնել հարուստ արաբներու գնած ոչխարի հոտը։ Յայտնուելով Հալէպ՝ ան զարմանքէն քարացաւ, երբ տեսաւ խանութներու հայկական ցուցանակներն ու հայերէն խօսող մարդիկ։ Տեղւոյն հայերը անոր աշխատանք եւ մնալու տեղ առաջարկեցին, սակայն ան մերժեց՝ ըսելով, որ շատ հարազատներ ունի անապատի մէջ եւ չի կրնար լքել զանոնք։ Այնուհետեւ հայ կօշկակարին ցոյց տուաւ իր տետրակը, ուր անուններն էին այն բոլոր հայ մանուկներու, որոնք անապատին մէջ կ՛ապրէին արաբ ընտանիքներու մէջ։ Ան ինքնիրեն խոստացած էր հաւաքել այդ հայ մանուկները, օգնել անոնց ամուսնանալու իրարու հետ եւ գտնել անոնց հարազատները, եթէ ողջ են։ Այդ շատ բարդ խնդիր էր։ Մանուկներուն մեծ մասը, որոնք քանի մը տարի ապրած էին արաբ ընտանիքներու մէջ, չէին յիշեր իրենց ծագման մասին եւ չէին գիտեր, որ դեռ գոյութիւն ունէին այլ հայեր։ Բայց Փառնաք հաստատակամ էր՝ հակառակ  խոչընդոտներուն։

Կօշկակար Փանոս, որ արաբներու եւ քիւրտերու քով ապաստանած հայ որբերը փնտռող յանձնախումբին նախագահն էր, ուղղակի ապշած էր։ Վերջին քանի մը ամիսներուն ընթացքին յանձնախումբը դժուարութեամբ յաջողած էր գտնել ընդամէնը մէկ-երկու հայ մանուկներ, իսկ հիմա Փանոսին առջեւ դրուած էր հայկական անուններով լեցուն ամբողջ տետրակ մը։

Իր ցեղին մօտ վերադառնալէ ետք Փառնաք կը շարունակէր հայ մանուկներու ցուցակները իրարու ետեւէ Հալէպ ղրկել։ Փնտռող յանձնախումբը յետոյ պիտի երթար անապատ, պիտի վճարէր հայ մանուկներու համար եւ զանոնք պէտք է հասցնէր Հալէպ կամ Պէյրութ։

Ի վերջոյ, Սուրիոյ կառավարութիւնը երկու գիւղ յատկացուց հայերուն, անապատի մէջ։ Փառնաք ամուսնացաւ Ուաթհա անունով հայ կնոջ մը հետ, որ յետոյ փոխեց անունը եւ դարձաւ Սիրանուշ։ Ի յարգանս իրենց արաբ ծնողներուն՝ անոնք համաձայնեցան, որ ամուսնութեան արարողութիւնը կատարուի մահմետական շէյխի ձեռամբ: Զոյգը ծրագրեց հետագային հայկական հարսանիք ընել հայկական եկեղեցիի մէջ։ Փառնաքի չորս արաբ «եղբայրները» տխրեցան, որ ան պիտի լքէ զիրենք եւ բնակութիւն պիտի հաստատէ հայկական նորաստեղծ Թել Ալ Պրաք գիւղին մէջ։ Անոնք ընտանիքին ունեցուածքը բաժնեցին հինգ մասի։ Փառնաք հետը տարաւ հարիւր ոչխար, հինգ ուղտ, հրացան մը եւ տան պիտոյքներ։

Փառնաք հարիւրաւոր արաբացած հայեր բերաւ իրենց գիւղը, անոնց տուաւ հայկական անուններ, կազմակերպեց անոնց ամուսնութիւնները։ Ան երիտասարդներու հետ կազմակերպեց հայերու ոսկորներու հաւաքումը Տէր Զօրէն, Ռաքքայէն, Եփրատ ու Խապուր գետերու շրջակայքէն եւ Շետտէտիէի եղերական քարանձաւէն, ուր ողջակիզած էին հայերը։  Փառնաք յիշատակի արարողութիւն կազմակերպեց ննջեցեալներու հոգիներուն համար․․․

Անապատի երկու հայկական գիւղերը շուտով բարգաւաճեցան: Անոնք ստեղծեցին մարզական միութիւն եւ փողային նուագախումբ: 1947ին, երբ Փառնաք տեղեկացաւ Խորհրդային Հայաստան վերադառնալու զանգուածային գաղթի մասին, ինքն ալ  որոշեց վերադառնալ հայրենիք․․․: Ան ձգեց ամբողջ ունեցուածքը, բացառութեամբ մէկ բանի՝ իր արաբական ազնուացեղ ձիուն, զոր Հայաստան հասնելուն պէս նուիրեց ձիաբուծարանին։

Փառնաքի ընտանիքը բնակութիւն հաստատեց Էջմիածնի մերձակայքը գտնուող Հովտաշատ գիւղը, ուր աշխատեցաւ իբրեւ հողագործ։ Անոր կինը՝ Սիրանուշ, հինգ զաւակ եւս ունեցաւ Հայաստանի մէջ։ Թէեւ Փառնաք հարիւրաւոր հայ մանուկներ վերադարձուցած էր, ան միշտ կը տառապէր հարիւրաւոր ուրիշ մանուկներու համար, որոնց կարելի չեղաւ գտնել, անոնց շարքին նաեւ իր կնոջ՝ Սիրանուշի քոյրը։

Հովտաշատի գերեզմանոցին մէջ կանգնած է Փառնաքի մահարձանը՝ արաբական տարազով։ Այդ գիւղին մէջ, 1956ին, Փառնաքի կառուցած տունը ներկայիս նման է թանգարանի, ուր կը ցուցադրուին անոր հագուստներն ու լուսանկարները: Զարմիկ Սարգսեան իր դիմատետրային գրառման մէջ կը յիշէ Փառնաքի ծոռը՝ Յակոբը, որ 17 Ապրիլ 1997ին ամուսնացած էր Լոս Անճելըսի մէջ՝ իր եօթը քոյր ու եղբայրներու ներկայութեամբ։ Զարմանալի է՝ ժառանգները այն մարդուն, որ այդքան զոհաբերուած էր հայերը փրկելու եւ հայրենիք տեղափոխելու համար, այժմ կ՛ապրին Հայաստանէն շատ հեռու՝ Լոս Անճելըս․․․

Հայերը, ինչպէս Հայաստանի, այնպէս ալ Սփիւռքի, պէտք է այցելեն Հովտաշատ գիւղ եւ Փառնաքի շիրիմ՝ յարգանքի տուրք մատուցելու համար այն մարդուն, որ հարիւրաւոր հայ որբեր փրկած եւ վերադարձուցած է իրենց արմատներուն․․․

 

Յարութ Սասունեան

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

www.TheCaliforniaCourier.com

Արեւելահայերէնի թարգմանեց՝ Ռուզաննա Աւագեան

Արեւմտահայերէնի վերածեց՝ Սեդա Գրիգորեան

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture