«Վրաստանի նախկին իշխանութիւնները «սպիտակ եղեռն» գործադրած են Ջաւախահայութեան դէմ.Չենք մոռցած ատիկա»Արմէն Չախալեան... «Երեւան-2800» Յոբելինական ձեռնարկներու ժամանակացոյցը հրապարակուած է... Բուռն վէճ ՄԱԿ-ի ապահովութեան խորհուրդի նիստին. Պատճառը Խաշըքճին է... Մեծն Բրիտանիա կը հետապնդէ ատրպէյճանցի դրամատան տիրոջ կողակիցին բազմամիլիոն տոլար արժող գնումները...
Ամենայն Հայոց Վազգէն Կաթողիկոսը եւ իր ժամանակը
Ամենայն Հայոց Վազգէն Կաթողիկոսը  եւ իր ժամանակը
25 Սեպտեմբեր 2018 , 12:15

Ա.

Ներկայ 2018 տարուան ընթացքին ոգեկոչուող բազմաթիւ յոբելեաններու շարքին կարելի է նշել երջանկայիշատակ Վազգէն Ա. կաթողիկոսի ծննդեան 110-ամեակը որ կը լրանայ Սեպտեմբեր 20-ին։ Մեր132 հայրապետներու շարքին ա՛յնքան ալ մեծ չէ թիւը անոնց որոնք բացառիկ անձնաւորութիւններ են հանդիսացեր, եւ իրենց ժամանակին վրայ դրեր անջնջելի կնիքներ. վայելեր ժամանակակիցներու սէրն ու յարգանքը, եւ եզակի տեղ գրաւեր Եկեղեցւոյ եւ Ազգին պատմութեան ոսկեմատեանին մէջ։ Նախախնամութիւնը ատոր համար իրեն շնորհեր էր 86 տարի տեւող կեանք մը, եւ մա՛նաւանդ 39 տարիներու երկար հայրապետութիւն, որոնց ընթացքին Ան գիտցաւ լաւագոյնս արժեւորել ի վերուստ իրեն տրուած բազմապիսի շնորհներն ու ձիրքերը։ Դառնալ մեր ազգին եւ եկեղեցւոյ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԷՆ մին։ Մեր եկեղեցւոյ 1700-ամեայ պատմութեան ընթացքին, միայն երկու անգամ պատահած է որ՝ մարդ մը մէկէն բարձրանայ աշխարհականութենէ կաթողիկոսութիւն (իրականին 3 օրուան մէջ, նկատի առնելով յաջորդական ձեռնադրութիւնները)։ Գոնէ նորագոյն ժամանակաշրջանին մէջ, բացառիկ պարագայ մըն է Վազգէն Պալճեան, որ երկու օրուան մէջ կը բարձրանայ աշխարհականութենէ մինչեւ վարդապետական աստիճան. եւ ոչ թէ պարզապէս եկեղեցական սքեմ հագուելու համար, այլ առաջնորդական աթոռ բարձրանալու առաջադրութեամբ, թէկուզ որպէս տեղապահ։

Վազգէն Վեհափառի մասին մեր ծանօթութիւնները քաղած ենք գլխաւորաբար «Էջմիածին» ամսագրի թիւերէն, եւ անոնց խտացումը հանդիսացող «Վազգէն Ա. Հայրապետ Հայոց» խորագրուած երկու յուշամատեաններէն, լոյս տեսած Մայր Աթոռի տպարանէն։ Առաջինը 1958-ին, իր ծննդեան 50-ամեակի եւ գահակալութեան երրորդ տարեդարձին առթիւ, կը կրէ այդ տարիներու մթնոլորտի ծանր ազդեցութիւնը։ Երկրորդը հրատարակուած 2004-ին, մահուան 10-ամեակին առթիւ, լայն տեղ կու տայ եկեղեցական թէ աշխարհական դէմքերու վկայութիւններուն, որոնք հանգուցեալ հայրապետին հետ երկարատեւ շփումներ ունեցած են։ Սակայն, անկախութենէն 13 տարի վերջ պատրաստուած այդ հատորին մէջ, քիչ չեն որոշ անձերու «ամօթխածութիւնները» խորհրդային ժամանակաշրջանի իրավիճակի եւ հոգեբանութեան վերաբերեալ, մինչ անոնք պէտք էր որ այլեւս ազատօրէն արտայայտուէին։ Այսպէս, բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկեան կը գրէ - «Խորհրդային տարիներուն Վազգէն Ա.էն առաջ եղել էին երեք կաթողիկոսներ (անունները չի յիշատակեր - Ս.Պ.), որոնց գահակալութիւնները անցել էին մին գրեթէ բնականոն (կ՚ակնարկէ Գէորգ Զ. Չէօրէկճեանի - Ս.Պ.). միւսը լարուած (խօսքը անշուշտ «վշտալի» Գէորգ Ե.ի մասին է, որ հայ ժողովուրդի Ցեղասպանութիւնը ապրելէ վերջ, տեսեր էր հայ պետականութեան յարութիւնն ապա խորհրդայնացումը, եւ ընդվզեր էր նաեւ՝ եկեղեցական կալուածներու բռնագրաւումին դէմ, ապա ծաւալուն հակակրօնականութեան դէմ - Ս.Պ.). երրորդը ողբերգական» (ընթերցողը հասկցաւ անշուշտ որ՝ խնդրոյ առարկան Խորէն Ա. Մուրատբեկեան եղերամահ հայրապետի մասին է - Ս.Պ.)։ Վազգէն կաթողիկոսով հետաքրքրուողներուն համար, ոչ նուազ ուսանելի է Տիրայր արք. Մարտիկեանի «կեանք մը խաչի նշանին տակ» խորագրուած ինքնակենսագրական հատորը ուր հեղինակը,– որ վեհափառին յաջորդեց Ռումանիոյ եւ Պուլկարիոյ առաջնորդի պաշտօնին մէջ,– երկար էջերով կը խօսի անոր մասին։ Տարբեր խառնուածքի տէր այդ երկու անձերու ատեն-ատեն դժուարին յարաբերութիւնները առաւել լոյս կը սփռեն ժամանակի մը վրայ, որ կարծէք երէկ էր, բայց ոմանց կողմէ մոռցուեր է, եթէ չուզենք ըսել՝ ոմանք մոռնալ եւ մոռցնել կը ձեւացնեն…։

Երբեմն, ժամանա՛կն է, որ կը ստեղծէ ժողովրդական խօսքով՝ ՕՐՈՒԱՆ ՄԱՐԴԸ։ Անկարելի է Վազգէն Ա.ի մասին խօսիլ առանց զինք դնելու իր ժամանակի պարունակին մէջ, սկիզբէն մինչեւ վերջ։ Անհրաժեշտ է գէթ հպանցիկ ակնարկ մը նետել իր ծնած ու հասակ առած երկրին՝ Ռումանիոյ վրայ։ Մինչեւ 1856 Ռումանիա կը կազմէր Օսմանեան կայսրութեան հարկատու երկու իշխանութիւններ, Մոլտովիա եւ Վալաքիա, որոնք 1859-ին Ալեքսանդր Քուզա իշխանին մականին տակ միանալով անկախացան եւ կազմեցին Ռումանիոյ թագաւորութիւնը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին, Ռումանիա նախ չէզոք դիրք բռնեց։ Ապա 1916-ին կռիւի մէջ մտաւ Ռուսաստանի, Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի կողքին ընդդէմ կեդրոնական կայսրութիւններուն, յուսալով Հունգարներու կողմէ բռնագրաւուած ռումանաբնակ հողերու կցումը։ Բայց շուտով իր բանակը պարտուեցաւ եւ երկիրը գրաւուեցաւ Գերմաններու եւ Աւստրա-հունգարներու կողմէ։ Սակայն 1918-ին դաշնակիցներու յաղթանակով Ռումանիա ալ դասուեցաւ յաղթականներու շարքին, եւ տարապայմանօրէն ընդարձակեց իր սահմանները հասնելով 300.000 քառ. քիլոմեթրի տարածութեան եւ 15 միլիոն բնակչութեան։ Նուազ առատ են սակայն Ռումանահայութեան մասին իմ տեղեկութիւնները։ Ան դարերու վաղեմութիւն ունի մասնաւորապէս երկրի հիւսիսային նահանգին՝ Մոլտավիոյ մէջ, որու իշխանները ԺԵ. եւ ԺԶ. դարերուն Հայերուն շնորհեր են լայն արտօնութիւններ. անոնք Եաշի, Ռոման, Ֆոկշան, Պոտոշան եւ Սուչավա քաղաքներուն մէջ հիմներ են եկեղեցիներ ու վանքեր, որոնցմէ կանգուն է տակաւին Սուչավայի Ս. Հաճկատարը ուր Աստուածածնի տօնին առթիւ տեղի կ՚ունենայ ժողովրդային ուխտագնացութիւն։ Վաւերագիր մը կը հաստատէ, որ 1812-ին Պուքրէշի մէջ կայ եղեր Հայու մը պատկանող հռչակաւոր քարաւանատուն մը։ Մա՛նաւանդ 1894-96-ի Համիտեան ջարդերուն պատճառով՝ որոշ թիւով Հայեր հաստատուեր են մայրաքաղաք Պուքրէշի, եւ գլխաւորաբար նաւահանգիստ Քոնսթանցայի մէջ, ընդ որս Ռոտոսթոյի Պալճեան ընտանիքը, որոնց յարկին տակ 20 Սեպտեմբեր 1908-ին կը ծնի իրենց միամօր զաւակը Լեւոն-Կարապետ, Ամենայն Հայոց ապագայ կաթողիկոսը։ Զարմանալի զուգադիպութեամբ մը, Պուքրէշի նորակառոյց Սրբոց Հրեշտակապետաց գեղեցիկ եկեղեցւոյ օծումը տեղի կ՚ունենայ Հայոց ամենասեւ թուականին, 24 Ապրիլ 1915-ին (ձեռամբ այն ատեն շատ երիտասարդ՝ Ղեւոնդ եպիսկ. Դուրեանի, ապագայ առաջնորդ Ամերիկայի Հայոց, որ 1933-ին Նիւ Եորքի Ս. Խաչ եկեղեցւոյ մէջ պատարագի պահուն դաշունահարուեցաւ հայանուն ոճրագործի մը կողմէ)։ 1917-ին ուրիշ բազմաթիւ հայ ընտանիքներու կողքին, Պալճեան ընտանիքն ալ խոյս տալով Գերմանացիներէն, կը գաղթէ Ռուսական կայսրութիւն։ Վեհափառը պատմած է, որ անոնք յետին չքաւորութեան մէջ 1918-ի ամանորը Օտեսայի մէջ դիմաւորած են պնակ մը խաշուած չոր լուբիայով եւ գաւաթ մը ջուրով, այդքանին համար ալ փառք տալով Աստուծոյ…։ Անոնք 1919-ին վերադարձած են Պուքրէշ։

Շատ քիչ բան գիտենք ցաւօք ռումանահայ գաղութի երկու համաշխարհային պատերազմներու միջեւ (1920-1941) ինկած կեանքէն. Պեսարապիոյ՝ Ռումանիոյ կցումով անոր միացած է տեղւոյն Հայութիւնը, ուր ԺԹ. դարուն կար Հայ եկեղեցւոյ թեմ (Ներսէս Աշտարակեցի կաթողիկոսը հոն եղած է առաջնորդ)։ 1922-էն ասդին ալ հազարաւոր Հայեր խոյս տալով քեմալականներէն, գացած են ապաստանիլ Ռումանիա, երկրին Հայութիւնը հասցնելով ըստ ոմանց 40.000-ի մօտեցող թիւի մը, գաղութային կեանքի բոլոր ենթակառոյցներով, ի գլուխ ունենալով Ազգային առաջնորդարանը, թեմը զոր 1921-էն մինչեւ իր մահը 1942 Նոյեմբեր գլխաւորած է որպէս առաջնորդ Յուսիկ արք. Զօհրապեանը. ան 27 Հոկտեմբեր 1931-ին թագաւորական հրովարտակով ստացած է օրինական ճանաչում։ Դարձեալ ցաւօք, անունէն զատ ոչինչ գիտենք այդ եկեղեցականի կեանքին ու գործունէութեան մասին։ Այդ ժամանակաշրջանին թեմը ունեցած է 23 եկեղեցական համայնք, 18 քահանաներով։ Վերը նշած մեր աղբիւրները չեն մանրամասներ այդ տարիներու գաղութային կառոյցները, կեանքը եւ այլն։ Հրատարակուած են անշուշտ օրաթերթեր, պարբերականներ եւ այլն։ Որոշ համայնքներու մէջ գործած են հայկական ամէնօրեայ դպրոցներ։ Անշուշտ, ինչպէս Սփիւռքի բոլոր գաղութներուն մէջ, եղած են կուսակցական վէճեր, բախումներ։ Գիտեմ որ՝ այդ ժամանակաշրջանին Ռումանիա բնակած են մօրս համաքաղաքացի Ատափազարցի մտաւորականներ Յակոբ Սիրունի (Ճօլօլեան) եւ Զարեհ Պլպուլ (Պարոնեան). նաեւ Արմաշաւարտ Գնէլ ա. քհնյ. Մանտալեան, որ եղած է նորընծայ Վազգէն վարդապետին «ծիսագիտութեան ուսուցիչը», անոր քառասունքի օրերուն։ Ռումանիա բնակած է նաեւ խնդրայարոյց, համբաւաւոր Դրօն (Դրաստամատ Կանայեան)։ (Ճօլօլեանները եղած են երէց մօրաքրոջս ամուսնոյն զարմիկները, եւ ան՝ երբ տակաւին պատանի էի յաճախ կը գործածէր «Ճօլօլենց մեր Յակոբը» դարձուածքը։ Այն ատեն, որո՞ւ միտքէն կ՚անցնէր որ՝ օր մը կ՚ելլեմ թուղթ մրոտելու որպէսզի աւելի մօտէն հետաքրքրուիմ այդպիսի բաներով…։ Միայն 30-էս յետոյ կարդալով իր գործերէն հասկցայ որ ո՞վ էր Սիրունին)։ Ըստ նախկին Ռումանահայերէ լսածիս՝ եղած են բաւական կարեւոր թիւով հայ գործարարներ, առեւտրականներ որոնց առատաձեռնութեան շնորհիւ շէն ու պայծառ մնացած են գաղութային հաստատութիւնները։

Յուշամատեաններու «Մանկութիւն ու դաստիարակութիւն» խորագրուած երեք էջի մէջ կ՚ամփոփուին ապագայ կաթողիկոսի կեանքի 25 առաջին տարիները, ուրկէ ի յայտ կու գայ, որ Պալճեան ընտանիքը պատկանած է գաղութի համեստ խաւին։ Հայրը Աբրահամ, արհեստաւոր կօշկակարի աշխատանքով շահած է ընտանեկան օրապահիկը։ Ըստ երեւոյթին ուժեղ անձնաւորութեան տէր մայրը՝ Սիրանոյշ,– որ նախքան ամուսնանալը եղած է ուսուցչուհի,– իր զօրաւոր դրոշմը դրած է փոքրիկ եւ ապա պատանի Կարապետին հայեցի դաստիարակութեան վրայ, եւ հակառակ իրենց համեստ միջոցներուն, ոչինչ խնայած են անոր ուսման, զարգացումին ու մարդակերտման համար։ Ան նախ յաճախած է հայ ազգային վարժարանը, ապա գերմանական առեւտրական միջնակարգ դպրոցը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է տիրապետելով ռումաներէն, գերմաներէն ու ֆրանսերէն լեզուներուն։ Միաժամանակ հետեւած է Գէորգ Ղազարեանի հայերէն լեզուի ու գրականութեան գիշերային դասընթացքներուն։ 1928-էն մինչեւ 1943 կ՚աշխատի Ազգային վարժարանին մէջ որպէս ուսուցիչ, միաժամանակ կը հետեւի Պուքրէշի պետական համալսարանի փիլիսոփայութեան եւ մանկավարժական ճիւղերուն, եւ 1936-ին կը վկայուի licence-ի աստիճանով։ Պատանեկութեան ու երիտասարդութեան տարիներուն զինք կը տեսնենք Հայ մարզական միութեան (ՀՄԸՄ ?) անդամ, նախ որպէս սկաուտ, ապա խմբապետ, ղեկավար, նաեւ Հայ մշակոյթի բարեկամներու ընկերակցութեան եւ Հայ մատենադարանի անդամ։ Լաւագոյն առիթներ մտերմանալու Յ. Ճ. Սիրունիի պէս մեծութեան մը հետ, որմէ կ՚առնէ գրաբարի դասեր։ Յուշամատեանները կը նշեն նաեւ որ՝ Ան եղեր է «ծանօթ ու սիրուած դէմք Պուքրէշի հայ ազգային շրջանակներում… փնտռուած ու ծափահարուած ասմունքի վարպետ բոլոր հանդէսներում,… իր կատարած արտասանութիւններով հայրենասիրական գերազանց ապրումի պահեր շնորհելով հանդիսատեսներին»։ 1935-ին քաշուած լուսանկար մը ցոյց կու տայ Պուքրէշի հայ մտաւորականութիւնը խմբուած այդ օրերուն՝ որպէս Սփիւռքի լիազօր նուիրակ հոն գտնուող Գարեգին արք. Յովսէփեանի շուրջը (ապագայ կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ)։ Ետեւի շարքին մէկ ծայրը կանգնած է Կարապետ Պալճեան։ Այդ պահուն, ո՞վ կրնար գուշակել, որ փողկապ-տարազով 27-ամեայ երիտասարդը ճիշդ 20 տարի յետոյ պիտի բազմէր Լուսաւորչի Աթոռին։ Յուշամատեանը շատ սեղմ տողերով կ՚անդրադառնայ անոր 15 տարուան ուսուցչական ասպարէզին, ըսելով որ «ան հասցուցեր է բազմահազար աշակերտներ որոնք մինչեւ օրս (1958 - Ս.Պ.) երախտագիտութեամբ կը յիշեն իրենց պր. Պալճեանը»։ Մի քանի տող յետոյ ալ կը կարդանք – «1937-42 տարիներին որոշ մտերմութիւն է ստեղծւում Յուսիկ արք. Զօհրապեանի եւ երիտասարդ ուսուցչի միջեւ, հոգեւոր ու մտաւորական գետնի վրայ։ Այդ շրջանին, նա իր ազատ ժամերը անցընում է Սրբազանի հարուստ գրադարանում, պարապում Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան, աստուածաբանութեան եւ իրաւունքի ուսումնասիրութեամբ»։ Պարզ հետաքրքրութի՞ւն թէ… ՆԱԽԱԶԳԱՑՈՒՄ։

 

Ստեփան Աւագ Սարկաւագ Պօղոսեան
Մարսիլիա 

(Շար. 1)

 

«Նոր Յառաջ»

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture