Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. կաթողոկոսը ժամանած է Երեւան... Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսը ժամանած է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին... Իրաքի մէջ հազարաւոր ամերիկացի զինուորներ կան. Իրաքցի զինուորական պատասխանատու... Հարիւրամեակի Սեմին. Կարսի Յանձնումը 1920 Հոկտեմբեր 30. Տ.Տ. Գարեգին Ա. Յովսէփեանց Կաթողիկոսի Անթառամ Յիշատակին (1867-1952)...
Հարիւրամեակի Սեմին. Կարսի Յանձնումը 1920 Հոկտեմբեր 30. Տ.Տ. Գարեգին Ա. Յովսէփեանց Կաթողիկոսի Անթառամ Յիշատակին (1867-1952)
Հարիւրամեակի Սեմին. Կարսի Յանձնումը 1920 Հոկտեմբեր 30. Տ.Տ. Գարեգին Ա. Յովսէփեանց Կաթողիկոսի Անթառամ Յիշատակին (1867-1952)
18 Փետրուար 2019 , 15:47

Հայրենասէր Հոգեւորականը

Յառաջիկայ 2020 թուականի սեմին, ի յուշ Մեծ Հայրապետին Տ.Տ. Գարեգին Ա Յովսէփեանց Կիլիկիոյ Կաթողիկոսին եւ ի յարգանս իր անխախտ հայրենասիրութեան, որպէս երախտագէտ ուսանող Անթիլիասի Դպրեվանքին Հայրապետին օրհնութեանը ներքեւ, խոնարհաբար կ’անդրադառնամ դար մը առաջ 1920 թուականի Կարսի յանձնումին, հետեւելով Հայրապետին յետագային գրի առած ՚Յուշերունՙ: Զանոնք աչքիս առջեւ ունիմ երբ այն ատեն նորապսակ եպիսկոպոս,  յետագային գրի առած է թէ ինք եւ մի քանի հայ գիտնականներ Հայաստանի մէջ զբաղած էին հնագիտական հետազօտական աշխատանքով, երբ 1920 թուականին Թուրքիա կը յարձակէր Հայաստանի սահմաններէն ներս` դէպի Կարս: 1920  Սեպտեմբեր 22¬ին երբ թուրք բանակը Օլթի կը մտնէր եւ կը գրաւէր Սարըղամիշը, Կաղզուանն ու Սուրմալուն, հայեր փախչելով կը հաւաքուէին Կարսի մէջ ուր քաղաքին անառիկ բերդը կար, իսկ Հոկեմբերին թրքական բանակը Կարս ներխուժելով կը դիմէր դէպի բերդը: Ժողովուրդը փախուստ կուտար դէպի Ձոր կոչուած կիրճը, Ալեքսանդրապոլի ուղղութեամբ:

Ճգնաժամային այդ օրերուն Կարս կը հասնէր հայրենասէր հոգեւորական Գարեգին Եպիսկոպոս Յովսէփեան, Գէորգեան Ճեմարանի անդրանիկ սաներէն, որ կը միանար դէպի Ձոր փախչողներու խումբին ու կը խրախուսէր զիրենք, ինչպէս երկու տարի առաջ, 1918¬ի Սարդարապատի կռիւին, նոյնպէս իսկական հերոս Գարեգին Եպիսկոպոս պատրաստակամութիւն կը յայտնէր ճակատ երթալու եւ խրախուսելու հայ զօրականները, ստանալէ ետք Տ.Տ. Գէորգ Ե Սուրէնեանց Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի օրհնութիւնը: Ալեքսանդրապոլէն անցնելով Սրբազանը կրօնական թափօր կազմել կուտար քաղաքի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիէն մինչեւ քաղաքապետարան, չորս եկեղեցիներու շուրջառազգեստ քահանաներով, որոնց գլուխը անցած, եպիսկոպոսական լրիւ զգեստաւորումով, գաւազանով եւ խաչով, կուրծքին կախած իր ՚քաջութեան նշանի ժապաւէնը որ ստացել էինք Սարդարապատի ճակատում մեր բերած մասնակցութեան եւ ծառայութեան համարՙ:

Քաղաքապետարանին առջեւ տեղի կ’ունենար ՚անդաստան եւ մաղթանքՙ, որմէ ետք շտապ կը մեկնէին Կարս ներկայանալու ռազմաճակատի զօրավար Դանիէլ Փիրումեանին, առաջարկելով իրենց ծառայութիւնը բերել հայրենիքին: Փիրումեան Սարդարապատի յաղթանակին ՚Աւագ Զօրավարութեանՙ աստիճան ստացած էր, եւ զինադադարէն ետք, Կարսը հայոց ձեռքը անցնելով բերդապահ նշանակուած: Ինչպէս կը վկայէ Գարեգին Եպիսկոպոս, Փիրումեանէն աստիճանով աւելի բարձր էին զօրավար Նազարբէգեանը` Երեւան, զօրավար Սիլիկեանը` Ալեքսանդրապոլ, եւ Սուրմալուի մէջ զօրավար էր Դրոն (Դրասդամատ Կանայեանը) իր սպաներով:

 


 

Կարսի Մէջ

Գարեգին Սրբազան նախ պատարագ կը մատուցանէր Կարսի մայր եկեղեցւոյ մէջ հոն հասած առաջին կիրակի օրը, ի ներկայութեան ՚հայ զինուորական եւ քաղաքական ամբողջ պաշտօնէութեանՙ, յատուկ մաղթանք կատարելով հայոց զօրքերուն համար: Փիրումեան սիրով կ’ընդունէր Ղարաբաղցի իր հայրենակից Սրբազանը եւ իրեն ընկերակից հայորդիները, յանձնարարելով որ Սրբազանը ձի հեծած Սարըղամիշ երթար, դէպի ռազմաճակատ, օրհնելու համար զինուորները` յաղթանակի կոչ ուղղելով անոնց: Ապա, Փիրումեանի հրահանգով Գարեգին Եպիսկոպոս Կարս կը վերադառնար ու կ’այցելէր հայ որբանոցներն ու հիւանդանոցները` քաջալերելու համար անկեալները:

 

Յուսահատ Կացութիւն

Երբ Գարեգին Սրբազան դժբախտ հայերուն դէպի Ձոր նահանջը կը տեսնէր, ինչպէս նաեւ Փիրումեանի յուսահատ վիճակը, ակամայ պիտի լսէր զօրվարին դիմումը: ՚Սրբազան, մի բան դուք պէտք է փորձէք, անձամբ բերդի գլուխը պիտի բարձրանաք եւ յայտնէք մեր անձնատուութիւնըՙ: Տրուած հրահանգին վրայ Գարեգին Եպիսկոպոս երկու զինակիցներով` գնդապետ Վահան Տէր Առաքելեանի եւ օդաչու սպայի մը, բերդ կը բարձրանար եւ սպիտակ դրօշը կը պարզէր, վտանգելով նոյն իսկ իր կեանքը: Հոն երեքը մէկ կը ձերբակալուէին թուրքերուն կողմէ եւ կը տարուէին թուրք գնդապետին մօտ որուն Սրբազանը կ’ըսէր թէ ՚մենք յաղթուած ենք եւ եկել ենք յայտնելու թէ մենք անձնատուր ենք լինումՙ դիմելով որ ՚մարդասիրութեամբ եւ գութովՙ վարուէր եւ դադրեցնէր կրակը Ձորին մէջ լեցուած “անմեղ երախաներուն եւ որբանոցներունՙ, անոնց կեանքը փրկելու համար: Սրբազանի խնդրանքը կը կատարուէր, կրակը կը դադրեցնէին, եւ ինք խորհրդակցաբար զօրավար Փիրումեանին հետ, երկուքը կ’արտօնուէին միասնաբար Ձոր իջնել եւ տանջուած հայերը հաւաքել ու Կարս հասցնել:

 

Կարսի Յանձնումը

Կարսը թուրքին յանձնուած էր, եւ Գարեգին Եպիսկոպոս որպէս հայրենասէր մարդ կատարած էր իր կարելին, եւ սակայն հիասթափ եղած Կարսի եւ անառիկ բերդին յանձնումին համար: Ան ըսեր էր թէ ՚Ազգերի պամութեան մէջ դժուար է գտնել այնպիսի խայտառակ պարտութիւն ինչպիսին մերն էր այդ օրերուն. լաւ կը համարէինք մի քանի հազար կոտորուէինք բերդի տակ, պաշտպանելով մեր հայրենիքը, քան անարգ փախստեամբ փրկէինք մեր կաշիներըՙ: Կարս յանձնուեցաւ 1920 Հոկտեմբեր 30-ին: Գարեգին Եպս. Յովսէփեան իր Յուշերուն մէջ կ’աւելցնէ թէ խիստ մեղադրանքներու ենթարկուեցան Դանիէլ Փիրումեանն ու Կարսի նահանգապետ Ստեփան Ղորղանեանը որոնք միասնաբար չգործելով պատճառ դարձան Կարսի յանձնումին` առանց կռիւի:     

Կարսի գրաւումէն ետք թուրք կառավարութիւնը կը խուզարկէր հայոց բնակարանները եւ վատ պայմաններու տակ բռնի աշխատանքի կը լծէր զանոնք, եւ շատեր խստութեան չդիմանալով կը մեռնէին: Գարեգին Եպիսկոպոս կը մնար պատնեշին վրայ ու կ’այցելէր որբանոցներն ու հիւանդանոցները, եւ նոյնիսկ պետական արտօնութեամբ Կարսի հայ եկեղեցիներուն մէջ ժամապաշտութիւն ալ կը կատարէր` ի մխիթարութիւն վշտացեալ իր հօտին:

 

Ձեռագիր Ճաշոց Մատեանը

Այդ ծանր օրերուն, հայագէտ եւ արուեստաբան Գարեգին Յովսէփեան Եպիսկոպոս կը զբաղէր նոյնիսկ հայերէն ձեռագիրներով, ինչպիսին էր Կարսեցի բժիշկ Երզնկացեանի մօտ պահուած Ագուլից Վանքի մանրանկարեալ Ճաշոցը որ մնացեր էր Երզնկացեանի կնոջ պապէն որպէս յիշատակ իր թոռան: Ձեռագիր Ճաշոցը Կարսէն դէպի Ձոր փախուստի ատեն պիտի իյնար թուրքերուն ձեռքը եթէ Երզնկացեան հոգածու չըլլար անոր: Տրուած տեղեկութիւններէն կը պարզուէր որ Ճաշոցը ՚զարդարուած էր կենդանագիրներով, թռչնագիրներով եւ ամբողջ երեսի պատկերներովՙ, եւ հաւանաբար ԺԳ. դարու գործ մըն էր:

 

Գերութիւն եւ Վերադարձ Ս. Էջմիածին

Գարեգին Եպիսկոպոս գերի վիճակի մէջ Կարս մնացած է ատեն մը, եւ մի քանի անգամ դիմած Կարսի թուրք կառավարիչին զինք ազատ արձակելու եւ Հայաստան վերադառնալու, սակայն միշտ մերժուած էր: Ընդհակառակը, Նոյեմբեր 18-ին խուզարկութեան ենթարկուած է եւ բանտարկուած բազմաթիւ հայ կալանաւորներու հետ, եւ ապա աքսորուած Սարըղամիշ, եւ հոնկէ ալ փախած ետ դէպի Կարս: Փախուստի ճամբան եղած է խիստ տառապալից, ինչպէս Սրբազանը ինք կը նկարագրէ, թէ ՚սոված եւ մերկՙ մինչեւ առաւօտ անտառներուն մէջ պահուտելով ու վերջապէս հասնելով Ետիքիլիսէ գիւղը, ուր կը ձերբակալուէր: Գարեգին Յովսէփեան եպիսկոպոս ծեծի եւ խոշտանգումի տակ կը հիւանդանար, եւ երեք շաբաթ ետք բռնի աշխատանքի կը լծէին զինք ՚Կարին գնացող վագոնները բեռցնելուՙ:

Բարեբախտաբար վերջ կը գտնէր հերոս հոգեւորական Գարեգին Սրբազանի ոդիսականը իր կրկին փախուստով 1921 թուի Յունուար 19-ին, երբ կը դիմէր Սարըղամիշի կայարանապետի օգնականին, յայտնելով որ ինք լուսանկարիչ էր եւ թէ իր գործիքները Կարս կը գտնուէին, խնդրելով թոյլ տալ իրեն երթալու եւ զանոնք բերելու: Կարս երթալով Սրբազանը կ’ապաստանէր Ամերիկեան հայոց որբանոցը մինչեւ Մարտ 21: Այդ ժամանակ Կարսի հայկական որբանոցները կը տեղափոխուէին Սովետական Հայաստան, որոնց մէջ կը գտնուէր նաեւ ծպտեալ Գարեգին Եպիսկոպոս Յովսէփեան, որ ապահով կը հասնէր Ալեքսանդրապոլ, եւ Յուլիս ամսուն` Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին:

 

 

Դոկտ. Զաւէն Ա. Քհնյ.  Արզումանեան

«Մասիս»


Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture