«Կը փորձեն ոչնչացնել Ասորիներու եկեղեցիները» Բաց նամակ ՀՀ Վարչապետին եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին... Երեւանի մէջ ջերմաստիճանը պիտի հասնի 42-ի... Հրատապ. «Հըզպալլա»ի զինեալներ զոհուած են Իրաքի մէջ (Լուսանկար)... Թուրքիոյ Հակահայկական Լոպին Կը Տարածուի Մինչեւ Քոլոմպիայի Արմենիա Քաղաքը...
«Այաշի բանտը» քննական տեսութեամբ. Հեղինակ` Երուանդ Հ. Քասունի
«Այաշի բանտը» քննական տեսութեամբ.  Հեղինակ` Երուանդ Հ. Քասունի
18 Մարտ 2019 , 14:22

1915 Ապրիլ 24-ին, Կ. Պոլսոյ մէջ ձերբակալուած հայ մտաւորականութեան հոյլին մէջ կը գտնուէր Տոքթ. Աւետիս Նագգաշեան: Կ. Պոլիս բնակող հայ միտքի սերուցքը այդ օրերուն ուղղուեցաւ երկու ուղղութեամբ` Այաշ եւ Չանղըր` Թուրքիոյ խուլ մահաւանները, հոն ապրելու իրենց կեանքին վերջին օրերը:

Այդ մահագոյժ օրերէն, շատ քիչերու վիճակուեցաւ հրաշքով կամ ազդու միջամտութիւններով փրկուիլ եւ վերադառնալ կեանքին, բայց այդ ահազարհուր օրերուն դառնութիւնն ու ծանրածանր հետեւանքները ցմահ կրելով իրենց սիրտերուն եւ յիշողութեանց մէջ: Այդ բացառութիւններէն մին էր Տոքթ. Աւետիս Նագգաշեան, որ ունէր շնորհալի եւ սրամիտ գրիչ, գրական ու հոգեւոր հակումներ, կը վարէր քրիստոնէաշունչ կեանք, հակառակ իր զուարթախոհութեան եւ կենսունակ նկարագիրին: Կ'աշխատակցէր նաեւ յատկապէս աւետարանական մամուլին:

 Բարեբախտութիւն պէտք է համարել այն փաստը, որ ան Այաշի մէջ ըլլալով բանտակիցն ու բախտակիցը բազմաթիւ երեւելի դէմքերու, ականատեսն ու ականջալուրը ըլլալով անոնց խռովքներուն եւ հոգեկան անճրկումներուն, յուսադրումներուն եւ միամտութեանց, յետագային` ԱՄՆ հաստատուելէ ետք, արձանագրած է պատմութեան: Այսինքն` վկայագրած է այն, ինչ որ տեսած ու ապրած է Այաշի բանտին գեհենային ամիսներուն:

 Տոքթ. Ա. Նագգաշեանի կենդանի յուշագրութիւնը գրքոյկ մըն է, սակայն` կարեւոր վաւերաթուղթ: Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1925-ին, Պոսթըն, որպէս տպագրութիւն «Հայրենիք»-ի: Անկէ ետք արժանացած է երկու հրատարակութեանց (Պէյրութ, 1969 եւ 1978), տարբեր նմանատիպ գրութիւններու հետ: Ան եկած է յաւելեալ վկայութիւն ըլլալու եղեռնեան իրադարձութեանց ողբերգական դրուագներուն:

Ծանօթ մտաւորական եւ ժրաջան պատմաբան Դոկտ. Երուանդ Հ. Քասունի ահա չորրորդ անգամ ըլլալով գրքոյկը կը ներկայացնէ հանրութեան` « «Այաշի Բանտը» Տոքթ. Աւետիս Նագգաշեան Եւ Մահապարտ Աքսորեալները» վերնագրով` իր ծաւալուն ծանօթագրութիւններով, յաւելուածներով, հեղինակին մասին շահեկան ուսումնասիրութեամբ, մատենագիտութեամբ եւ սեփական վերլուծումներով: 400 էջէ բաղկացած հատորը լոյս տեսաւ 2018-ի վերջերուն, ձօնուած` «Հարիւրամեայ` Ամերիկայի Հայ Աւետարանչական Ընկերակցութեան Հիմնադիրներու Երախտաւէտ Յիշատակին»:

 Գիրքին միայն էջ 31-68-ը «Այաշի Բանտը» մասն է, մնացեալը հրատարակիչ պատմաբանին պրպտումներուն արդիւնքը եղող տեղեկութիւններն են, որոնք մեծապէս կ'օգնեն ոչ միայն գրքոյկին մանրամասնութիւնները հասկնալու, այլեւ կը հաղորդեն ուսանելի փաստեր` այդ ժամանակաշրջանին մթին երեւոյթները լուսաբանող: Այսինքն` ընթերցողը համընդհանուր տուեալներով յագեցած հատորի մը դիմաց կը գտնէ ինքզինք: Իսկ Տոքթ. Ա. Նագգաշեանի կենսագրականը եւ գրական ու հրապարակագրական գործունէութիւնը պիտի հարստացնէ մեր իմացութիւնը ինքնատիպ անհատի մը, որուն արկածալից կեանքը կ'երկարի վայրէ վայր, հետաքրքրական դէպքէ դէպք, մասնագիտութենէ ու հասարակական գործունէութենէ անդին` հոգեւոր ու մտաւոր իւրայատուկ պատահարներ: Յաւելուածներուն իմաստալից ընտրութիւնը յիրաւի ողջունելի կտորներ են այժմէական եւ լուսաբանիչ` ինքնաճանաչման մեծապէս նպաստող: «Յառաջաբան»-ին մէջ Ե. Քասունի կը գրէ` Իթթիհատը «Ապրիլ 24-ը կը կազմակերպէր այնպիսի խաբէութեամբ ու սառնասրտութեամբ, որուն յաջողութիւնը կազմակերպողներն իսկ կը զարմացնէր»:

Գրքոյկին մասին` «Այաշի Բանտը» իւրայատուկ է ոչ միայն իր արտայայտութեան ոճով, այլեւ` տիրող կացութիւնը հարազատօրէն ներկայացնելու քաջութեամբ: Ողբերգութեան մը դիմաց «ողբերգութիւն» մը չէ թուղթին յանձնուածը:

 «Փոխան Ներածականի» բաժինը խորագրուած է «Հայկական Հարցի Հոլովոյթը Սան-Սթեֆանօ-Պերլինէն Տէր Զօր Եւ Լոզան (1878-1923 թթ.)» (էջ 9-26), որ համապարփակ եւ խտացեալ պատմութիւնն է հայկական հարցին զարգացման, անոր փուլերուն, հիմնական դերակատար եւ մանաւանդ մեղսակից պետութեանց, անոր հնարաւոր լուծման եւ ձախողութեան հանգամանքներուն: Առարկայական այս քննարկումը կը փորձէ անաչառ կերպով ընթերցողին ներկայացնել այն հանգամանքները, որոնք առաջնորդեցին Հայաստանի հայաթափումին, ցեղասպանութեան եւ հայոց տարագրութեան: Համարձակ է պատմաբան Ե. Քասունին, երբ մատնանիշ կ'ընէ սիոնիզմին, մասոնական օթեակներուն եւ անոնց խամաճիկ ուժերուն գործօն մասնակցութիւնը հակահայ երեւոյթներուն: Ապա, տեղին մէջբերումներով կը պարզուի Մեծն Բրիտանիոյ անվերապահ նեցուկը օսմանեան կողմին, Գերմանիոյ ռազմական եւ քաղաքական տարրին աշխոյժ մասնակցութիւնը Ցեղասպանութեան տարիներուն եւ Ռուսիոյ ոչ միշտ միօրինակ քաղաքականութիւնը հայոց նկատմամբ: Թէ թրքութեան մոլի եւ խաւարամիտ գաղափարախօսութիւնը ինչ փուլերով հասաւ իր չարաղէտ նպատակին: Քննադատողն է Ֆրանսայի քաղաքականութեան, թէ ինչպէս Կիլիկիան ծախեց քեմալականներուն, երբ հայոց արեան էր պարտական բազմաթիւ յաղթանակներու համար: Ապա, պապական նուիրակ Տոլչիի փրկարար միջամտութիւնը, իթթիհատական ճիւաղներու կազմակերպական մեքենան ու ցեղապաշտ տեսակէտերը եւ մինչեւ Լօզան` հայկական հարցին թաղումը: Ան յստակօրէն կ'ընդգծէ Համիտ-Իթթիհատ-քեմալականներ գաղափարական-քաղաքական նոյն ուղղութիւնը` հետեւողականօրէն բնաջնջել հայը իր բնօրրանէն

 Որմէ ետք Ա. Նագգաշեանն է` «Այաշի Բանտը» գրքոյկով, իր ձերբակալութենէն մինչեւ Այաշի բանտ, ուր խցկուած են կուսակցականներ, գործիչներ, գրագէտներ, հրապարակի վրայ երեւելի դէմքեր, մտաւորականներ` Սիամանթօ, Մելքոն Կիւրճեան, Տոքթ. Ն. Տաղաւարեան, Յարութիւն Ճանկիւլեան, Մեծն Մուրատ, Սմբատ Բիւրատ, Է. Ակնունի, Տոքթ. Փաշայեան, Բ. Շահպազ, Գարեգին Խաժակ, Ռուբէն Զարդարեան, Մարզպետ, Յ. Արծրունի, Ս. Մինասեան, Յարութիւն Շահրիկեան, Շաւարշ Քրիսեան, Հայկ Թիրեաքեան, Տիգրան Չէօկիւրեան, Քրիս Ֆէնէրճեան եւ բազմաթիւ ուրիշներ: Ակնարկներ կան նաեւ Չանղըր ուղարկուած եւ հոն դատապարտուած դէմքերու շուրջ` Կոմիտաս, Գ. Ծ. Վրդ. Պալաքեան, Տիրան Քէլէկեան, Դ. Վարուժան, Ռ. Սեւակ, Տոքթ. Վ. Թորգոմեան եւ ուրիշներ: Հեղինակը այդ դաժան եւ զարհուրելի պայմանները եւ աքսորեալներու հոգեկան ծանր տագնապները նկարագրելու կողքին, կու տայ անոնց կազմակերպչական կեանքը, լաւատես ըլլալու ինքնախաբէութեան պահերը, յուսադրիչ լուրերու սին սպասումները: Ենթակայ են տգէտ զինուորներու քմայքին. «Մեքենայի պէս կը հնազանդէինք, առանց հաւատալու թէ եղելութի՞ւն էր կատարուածը, թէ` երազ». շատեր ապաւինած են Թալաաթ փաշայի բարեխօսութեան եւ արդար միջամտութեան... «կօշիկները իբր բարձ գործածելով` պառկեցանք ու քնացանք» եւ այլն: Մեծն Մուրատ Մարզպետի հետ կ'անջատուի Այաշէն` ուղղուելու Կեսարիա, ուր պիտի նահատակուէր ամենավայրագ կատաղութեամբ, ահա պահը` «Խե՜ղճ, ազնի՜ւ Մուրատ, ի՜նչ պաղարիւն կերպով ընդունեց լուրը: Ի՜նչ անկեղծ զաւակ մըն էր ան` այն հայրենիքին, որ ա՛յնչափ ապերախտ գտնուեցաւ իրեն եւ իր ցեղին: Մուրատ բաժնուեցաւ մենէ խնդումերես եւ քաջ սրտով: Ամիսներ վերջը, լսեցի թէ ի՜նչ չարչարանքներու ենթարկեր են զինքը Կեսարիոյ բանտին մէջ» (էջ 57):

 Անկէ ետք, էջ 71-292 քննական տեսութիւնն է գըրքոյկին, ուր կը գտնենք 93 անձնանուններու, տեղանուններու, կազմակերպութիւններու մասին տեղեկութիւններ: Դէմքեր են անոնք, որոնք եղած են հեղինակաւոր ներկայութիւններ, առանց կուսակցական կամ յարանուանական խտրութեան: Յայտնօրէն, ան ընդվզած է Յարութիւն Շահրիկեանի վերաբերմունքէն` միսիոնարներու նկատմամբ, տալով այնպիսի փաստեր եւ անուններ միսիոնարներու շուրջ, որոնք օտարազգի ըլլալով` հայօրէն ապրած ու գործած են կրթական թէ հասարակական կեանքէ ներս: Հոն կայ հնչակեան Քսան Կախաղաններու մասին, ճակատագրական սխալ համարելով դաւաճան Ա. Եասեանի ազատ արձակումը. ապա կը տողանցեն բազում ծանօթ եւ անծանօթ անուններ, աւետարանական ազգապետներ եւ ուսումնականներ, վայրեր` որոնք առնչուած են այդ ժամանակաշրջանի պատմութեան հետ: Ան իր տեղեկութիւնները հիմնաւորած է աղբիւրներու, մամուլի եւ գրականութեան լայն օգտագործումով, որոնց ցանկը տրուած է գիրքին վերջաւորութեան (Մատենագիտութիւն) (էջ 381-388):

 Հետաքրքրական է Տոքթ. Ա. Նագգաշեանի (1868-1943) կենսագրականը (էջ 295-318): Ծնունդով այնթապցի բժիշկը եղած է ազգապետ, յուշագրող, զուարթախոհ, մամուլի մարդ, գրելով նաեւ թրքերէն, որուն լաւագիտակ եղած է: Ունի հատորներ եւ Մեծ Եղեռնէն ետք հաստատուած ԱՄՆ, ուր գործած է որպէս բժիշկ: Հեռու յեղափոխական փոթորկումներէ, տառապած է ազգային մեծ ողբերգութեան ցաւերով եւ անոր պատճառները փորձած գտնել սառն եւ անաչառ վերլուծումներով: Օգտագործած է նաեւ զանազան ծածկանուններ: Գրութիւնը գրուած է անոր ծննդեան 150-ամեակին եւ մահուան 75-ամեակին առիթներով: Այս առթիւ, տրուած է նմոյշներ անոր հրապարակագրական էջերէն («Ժողովուրդի Ձայն», «Ժամանակ», «Աւետաբեր», «Հայրենիք», «Հայաստանի Կոչնակ»), որոնք յատկանշական դէպքերու մասին են, ինչպէս Ապտիւլ Ահատ Նուրիի դատավարութեան պատմութիւնը, իր մասնակցութիւնը անոր: Զգայացունց յօդուած է իբրեւ թրքուհի, բայց հրեայ բանաստեղծուհի Խալիտէ Էտիպի մասին հրապարակումը, ուր կը պարզուի հրեայ եւ կին արարածի մը սեւ ու մութ մասնակցութիւնը Հայոց Ցեղասպանութեան դաւին:

 Գիրքի աւարտին կան ութ յաւելուածներ, որոնք առնչուելով հատորին բովանդակութեան, խիստ ուսանելի գրութիւններ են կարգ մը հարցերու լուսաբանման առումով: Պիտի առանձնացնէինք «Հայրենիք» (Պոսթըն) օրաթերթի 24 Ապրիլ 1929-ի յօդուածը` «Ապրիլեան Ողբերգութեան Առթիւ» խորագրեալ, ուր կան ցաւոտ եւ տեղին նշումներ եւ ինքնաքննադատական սլաքներ:

 Կը կարծենք, թէ գիրքին միտք բանին «Մտորումներ Վերջին Ընթերցումէն Ետք» Դոկտ. Երուանդ Քասունիի եզրափակիչ խօսքն է, ուր ան հարցերը կը բարձրացնէ հայ կեանքէն ներս կոպիտ բացթողումները ընդգծելով: Օրինակ` քաղաքական գործիչներու միամտութիւնը Թալաաթ փաշայի յետին նպատակները  չհասկնալու մէջ` մինչեւ վերջին րոպէին: Հայոց յոյսը Եւրոպայի վրայ եւ ակնկալութիւնները անյուսալի կողմերէ: Եւ յատկապէս, իրաւացիօրէն ան յստակ զայրոյթ ունի լրտեսներու, դաւաճաններու եւ անձամբ Թալաաթի սպասարկող գործակալներու նկատմամբ: Ա՛յս է մեր վէրքը: Տակաւին կոտտացող վէրքը:

 Հատորի վերջին կայ կենսագրական տուեալներն ու գործերը գիրքին հեղինակին:

 Կարելի է խորհուրդ տալ` անոնք որոնք կ'ուզեն խորանալ 1915-ի հետ առնչուած հարցերուն եւ անձերուն, սոյն հատորը եւս կրնայ ծառայել լաւագոյնս, որուն համար շնորհակալ պէտք է ըլլանք հեղինակին բարեխիղճ աշխատանքին:

 

Աւետիս Ռազմիկ

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture