Բողոքի ցոյցեր եւ խճողում ... Ի՞նչ կը կատարուի Պէյրութի մէջ... Մեծ հրդեհ Ծիծեռնակաբերդի մօտակայքը... Թուրքիա մտադիր է նոր գործողութիւն կատարել Իրաքի քիւրտերուն դէմ... Պաղտատցի Սերոբի յիշատակին...
Հայ Եկեղեցւոյ աշխարհիկացումը. հարցազրոյց Դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեանին հետ
Հայ Եկեղեցւոյ աշխարհիկացումը. հարցազրոյց Դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեանին հետ
05 Մայիս 2016 , 10:31

Վերջերս (1-3 Ապրիլ 2016) Միշիկընի Համալսարան-Տիրպոռնի Հայագիտական Հետազօտութիւններու Կեդրոնի կազմակերպութեամբ աննախընթաց միջազգային գիտաժողով մը տեղի ունեցաւ՝ «Հայերը եւ Պաղ Պատերազմը» նիւթին շուրջ: Այս հաւաքը մէկտեղեց  մօտ երեսուն մասնագէտներ՝ որոնք եկած էին Եւրոպայէն, Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաներէն եւ Հայաստանէն: Ինչպէս ծանօթ է, Համաշխարհային Երկրորդ պատերազմէն՝ 1945-էն ետք Արեւելքի եւԱրեւմուտքի միջեւ Պաղ Պատերազմը տեւեց մինչեւ 1991 թ. եւ վերջ գտաւ խորհրդային կարգերու կազմալուծմամբ:   

Գիտաժողովին հրաւիրուած մասնակիցներէն Դոկտ. Հրաչ Չիլինկիրեանին հետ հարցազրոյց մը ունեցանք իր ներկայացուցած նիւթին շուրջ:

Օքսֆորտի Համալսարանի դասախօս եւ ընկերաբանական գիտութիւններու դոկտոր Հրաչ Չիլինկիրեանը ուսումնասիրութիւն մը ներկայացուցած էր 1956ին Անթիլիասի մէջ կայացած կաթողիկոսական ընտրութեան մասին, որ Պաղ Պատերազմի շրջագիծին մէջ Հայ Եկեղեցւոյ երկփեղկման պատճառ դարձած էր

 

-Նախ սկսինք գիտաժողովին վերջին նիստին ձեր ունեցած եզրափակիչ ելոյթէնԻնչպիսի՞ եզրայանգումներ ըրիք:


-Գիտաժողովը իրապէս շատ շահեկան եւ կարեւոր միջոցառում մըն էր, Արա Սանճեանի նախաձեռնութեամբ:  Բազմազան եւ բազմաթիւ տեսանկիւններէն դիտուած երեք օրերու վրայ երկարող լուրջ ուսումնասիրութիւններ ներկայացուեցան եւ լայն քննարկումներ տեղի ունեցան:

Ինձմէ խնդրուած էր եզրափակիչ նիստին ընթացքին խօսիլ տակաւին ուսումնասիրութեան կարոտող նիւթերու մասին:  Ըստ իս, հիմնական երեք ուղղութեամբ բազմաթիւ նիւթեր կան՝ պատմական, քաղաքական եւ ընկերա-մշակութային հարթակներու վրայ:  Կան նիւթեր, որոնք առանձնապէս հետաքրքրական են, կան նիւթեր որոնք կրնան ներկայիս քաղաքականութիւն ճշդելու գործընթացին աւելի լայն եւ խորունկ ըմբռնում տալ, եւ կան նիւթեր որոնք նաեւ բաղդատական արժէք ունին՝ կրնան ուրիշ ազգերու համար հետաքրքրական ըլլալ, օրինակ Գանատայի մէջ Ուքրանացի համայնքին համար: Նման նիւթերուն շարքին, կարելի է նշել Հայ քաղաքական կուսակցութիւններու հակադրութիւններն ու մինչ հայկական պայքարները Պաղ Պատերազմի շրջանին ու անոնց հետեւանքները մեր ներկայ սփիւռքեան կեանքին մէջ:  Այսօր մեր պատմական արմատներ ունեցող երեք կուսակցութիւններու միջեւ հիմնական գաղափարախօսական տարբերութիւններ գրեթէ չկան, բայց կայ տակաւին անցեալէն, մանաւանդ Պաղ Պատերազմի ընթացքին դրսեւորուած «հոգեբանական» վիճակ մը իրարու հանդէպ: Երեքին ալ այսօրուան հիմնական քաղաքական նպատակները գրեթէ նոյնն են՝ բայց ներազգային կեանքի առկայ խնդիրները կարծես մնացած են Պաղ Պատերազմի դրսեւորումներուն մէջ: Չնայած որ նոր սերունդը մեծ մասամբ յաղթահարած է անցեալէն «ժառանգուած» խնդիրները, մեր սփիւռքեան կեանքին մէջ տակաւին լրիւ իմաստով Պաղ Պատերազմի հետեւանքները չեն ուսումնասիրուած եւ ոչ ալ վերլուծումի կամ քննարկումի ենթարկուած են: 

 

-Ձեր նիւթին գալով, ինչպէ՞ս կը բացատրէք Պաղ Պատերազմի ընթացքին տեղի ունեցած Հայ Եկեղեցւոյ պառակտումը կամ (ինչպէս ծանօթ է) «տագնապ»ը: 


-Առաջին հերթին՝ պէտք է ընդգծել որ աշխարհով տարածուած Հայութիւնն ալ՝ Սփիւռի ամենափոքր գաղութէն մինչեւ Սովետական Հայաստան, տասնեակ տարիներով ապրեցաւ Պաղ Պատերազմի հետեւանքները ու ենթարկուեցաւ անոր պառակտիչ ճնշումներուն:  Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ տագնապը ամենածանր, խրթին ու երկարաժամ հետեւանքներ ունեցող իրադարձութիւններէն մէկն էր, եւ այսօր 60 տարի անց տակաւին անոր հետեւանքները ամբողջովին չեն վերացուած, մանաւանդ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ:

Ինչպէս մեր տրամադրութեան տակ եղած արխիւային փաստաթղթերը կը վկայեն, Հայ Եկեղեցին որպէս կարեւորագոյն ազգային հաստատութիւն եւ ի մասնաւորի նուիրապետական ղեկավար տարրը, Պաղ Պատերազմի «զոհերն» էին:  Հայ Եկեղեցւոյ «տագնապին» ծնունդ տուող պատճառները եւ հանգամանքները 1956ին տեղի ունեցած Անթիլիասի կաթողիկոսական ընտրութիւններէն առաջ սկսած էին: Եկեղեցին, մէկ կողմէն Սովետական իշխանութեանց եւ միւս կողմէն՝ ՀՅԴի միջեւ կռուախնձոր մը դարձաւ, որուն մեծագոյն զոհը եղաւ հայ հոգեւորականութիւնը, վերէն մինչեւ վար:  Գարեգին Ա. Յովսէփեանց Կիլիկիոյ Կաթողիկոսի 1952ին վախճանումէն ետք՝ ճնշումներ, պրկումներ, ձգտումներ արդէն սկսած էին դրսեւորուիլ հիմնական երկու ճակատներուն միջեւ, այսինքն Արեւելքի (Սովետական շահերու) եւ Արեւմուտքի (Ամերիկեան շահերու) հակամէտ քաղաքական կուսակցութիւններու  եւ համայնքային մարմիններու միջեւ:

 

-Որպէս այս հարցը ուսումնասիրող մասնագէտ ինչպէ՞ս կը բացատրէք եկեղեցւոյ «տագնապը»:


-Բաւական բարդ եւ ծաւալուն հարց է, բայց փորձեմ կարճ ձեւով բացատրել: Տեսականօրէն ես Հայց. Եկեղեցւոյ Պաղ Պատերազմին սկսած «տագնապը» ուսումնասիրած եմ որպէս ուսանելի պարագայ մը կամ օրինակ մը թէ ինչպէս եկեղեցին որպէս հաստատութիւն կրնայ աշխարհիկանայ (secularize):  Տեսական մօտեցումս աւելի լայն ծիրի մէջ դնելու համար, կուզեմ այստեղ պատմական տեսադաշտը քիչ մը աւելի ետ տանիլ: Ուսումնասիրելով անցնող մօտ երկու հարիւր տարուան ընթացքին Հայց. Եկեղեցւոյ կեանքին մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւններն ու դրսեւորումները՝ կարելի է տեսականօրէն առաջարկել, որ աշխարհիկացման (secularization) երեք գործօններ կան:  

Առաջինը ես կը բնորոշեմ որպէս պետականօրէն պարտադրուած եկեղեցւոյ աշխարհիկացում, այսինքն պետութեան կողէն եկեղեցիին վրայ դրուած աշխարհիկ պարտադրութիւններ, պարտականութիւններ, սպասումներ, եւ այլն, որոնք ոչ մէկ կրօնական բնոյթ ունին, օրինակի համար Ցարական շրջանին «Պոլոժէնիան» (Polojenia), Օսմանեան շրջանին «Ազգային Սահմանադրութիւն«ը, Սովետական շրջանին անաստուածութեան, հակակրօնական պետական գաղափարախօսութիւնը ու անոր մաշիչ հետեւանքները:  

Երկրորդը՝ հասարակութեան կողմէ պարտադրուած եկեղեցւոյ աշխարհիկացումն է, այսինքն հայ հասարակութիւնը – «հաւատացեալները» կամ «եկեղեցւոյ հօտը» --աշխարհիկացման բովէն անցած է ու դրսեւորուած արդիականութեան (modernity) եւ բանապաշտութեան (rationalism) գաղափարներով:  

Եւ երրորդը՝ ես կը բնորոշեմ որպէս եկեղեցւոյ «ինքնա-աշխարհիկացում», այսինքն՝ ինչպէս եկեղեցին իբր հաստատութիւն տեղի տուած է թուարկածս առաջին ու երկրորդ աշխարհիկացնող հոսանքներուն, պարտադրանքներուն եւ սպասումներուն:  Կարճ ասած, եկեղեցւոյ աշխարհիկացումը կրնանք սահմանել որպէս եկեղեցւոյ ինչ ըլլալու եւ եկեղեցւոյ ինչ ընելու տարբերութիւնը:  Օրինակ՝ կըսուի որ Հայց. եկեղեցին մէկ է իր առաքելութեան մէջ, բայց ինչպէ՞ս կը բացատրուի այս «առաքելութիւնը»  նոյն քաղաքին մէջ երկու տարբեր իրաւասութիւններու տակ գտնուող եկեղեցիներու պարագան, ասոր ծայրայեղ օրինակը Նիւ Եորք նահանգի Նիակարա Ֆոլզ քաղաքի հայ համայնքին պարագան է, ուր երկու Հայց. Եկեղեցիներուն շէնքերը տառացիօրէն քով քովի են

(https://goo.gl/YWdydS):   

 

 

Անշուշտ, Սովետական կարգերու փլուզումէն ետք Հայոց Եկեղեցին բաւական ճամբայ կտրած է՝ մեղմելով եւ հարթելով անցնող 60 տարիներուն ընթացքին տեղի ունեցած խնդիրներու հետեւանքները: Բայց ինչպէս ըսի, կարծես տակաւին «հոգեբանական» վիճակը գոյութիւն ունի, եւ որոշ վէրքեր տակաւին բաց կը մնան: Եւ վերջապէս, կարեւորագոյն հարցերէն մին՝ Հայոց Եկեղեցւոյ շարունակուող աշխարհիկացումը կը մնայ որպէս անտեսուած խնդիր: 

Լրահոս
Ամենաընթերցուած
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture