Արսեն Արծրունուն բանտային ազատ ռեժիմի հնարավորություն է տրվել... Բարերարը Սուրբ Էջմիածնին է փոխանցել 50․000 ԱՄՆ դոլար՝ ի զորակցություն լիբանանահայության... Իրանում կորոնայի դեմ պայքարում վարակված և մահացած բժիշկները համարվելու են նահատակներ... Մարգարիտա Մանուկյան. Հին Արևելքի գրադարաններ...
Մարգարիտա Մանուկյան. Հին Արևելքի գրադարաններ
Մարգարիտա Մանուկյան. Հին Արևելքի գրադարաններ
23 May 2020 , 14:32

Մարգարիտա Մանուկյան

Մատենագետ, տեղեկատվական գիտությունների մասնագետ

 


               ԱՌԱՋԻՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆՆԵՐԸ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆ                                             ԿԵՆՏՐՈՆՆԵՐԸ
 

 
                                   
                             Հին Արևելքի գրադարաններ

(Շումեր, Ասորեստան-Բաբելոն, Խեթական պետություն, Եգիպտոս)


           
             Գրադարանը և «նախագիտական գիտությունը»

Շումերական բարձրաքանդակ Լագաշից

Գրադարանների գոյության վերաբերյալ առաջին տեղեկությունները վերաբերում են Միջագետքի ժողովուրդների մշակույթի ծաղկման ժամանակաշրջանին` մասնավորապես Շումերական պետությանը: Մեզ հասած հնագույն տեքստերը թվագրվում են մ.թ.ա. 3000-2900 թվականներին և իրենցից ներկայացնում են մնեմոնիկ և պատկերային գրեր, այլ կերպ ասած՝ ժայռապատկերներ:

Քաղաքակրթության օրրան հանդիսացող հնագույն քաղաք-պետություների և այդ պետություններում ձևավորված առաջին գրադարանների ծագման մասին տեղեկությունները և դրանց մասին պատկերացումները մեզ են հասել տարբեր գիտական արշավախմբերի հնագիտական պեղումների շնորհիվ:
Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի սկզբին Տիգրիս և Եփրատ գետերի ափերին, հին քաղաքակրթության կենտրոններից էր Միջագետքը: Մեզանից տասնյակ հազարավոր տարիներ առաջ աշխարհագրական և կլիմայական լավագույն պայմաններն այս տարածքում նպաստավոր պայմաններ են ստեղծել մարդու կյանքի և զարգացման համար: Մի քանի տասնյակ փոքր քաղաք-պետություններ են կառուցվում բլուրների վրա և շրջապատվում պատերով: Հին Լագոսը, Ուրը, Նիպուրը և ուրիշներ դառնում են շումերական քաղաքակրթության հիմնական կենտրոնները: Բայց նրանցից ամենաերիտասարդը և առավել հայտնին ՝ Բաբելոնը, այնքան արագ է զարգանում, որ մ.թ.ա. առաջին հազարամյակում հույները սկսել են Միջագետքը կոչել նրա անունով Բաբիլոնիա:
Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի կեսին շումերները հայտնագործում են սեպագիր գրության եղանակը, որը, համապատասխանաբար ձևափոխելով, հետագայում օգտագործվել է Աքքադում, Ասորեստանում, Փյունիկիայում, Ուրարտուում և այլ պետություններում: Առաջին սեպագիր դասագրքերը կազմվել են մ.թ.ա. 18-րդ դարում, որոնք ավելի քան հազար տարի պատճենահանվել են գրեթե անփոփոխ, և գտնվել են Ասորական Նինվե մայրաքաղաքի պեղումների ժամանակ՝ Աշուրբանիպալի գրադարանում:
Սակայն, միայն 600 տարի անց` մոտ մ.թ.ա. 2400-ական թվականներին, գիրը առանձին պատկերներ հիշեցնող ձևերից ձեռք է բերում դասակարգված և համակարգված տեսք և ստեղծվում են գրի ձևերն ու կրիչները: Մ.թ.ա. 2500-ական թվականներին Շումերը վերածվում է հզոր կենտրոնացված բռնապետական միապետության: Այս պահից ի վեր մեզ են հասել գրականության բազմաթիվ հուշարձաններ: Ամենահարուստ արխիվները հայտնաբերված են Լագաշի, Լարսի, Ուրի, Ումի, Շուրուպպակի, Նիպպուրի ավերակներում:
Առաջանում է հաղորդակցման մեկ այլ ձև՝ կանոնակարգված գրավոր խոսքը, որը հնարավոր է դարձնում բանավոր խոսքի փոխանցումը տարածության և ժամանակի մեջ՝ նյութական կրիչի վրա ֆիքսված պատկերի միջոցով:
Մեզ հասած հնագույն գրավոր տեքստերը՝ կավե սալիկների վրա արված սեպագիր արձանագրությունները, շումերենով են,  թվագրվում են մ.թ.ա. 2900-2500 թթ. և հայտնաբերվել են Միջագետքի տարածքում: Նրանց շարքում է այսպես կոչված «Արքայական ցուցակը»՝ Շումերի կառավարիչների ցուցակը, որում հիշատակված է Գիլգամեշի անունը, ում անվան շուրջ հետագայում էպոսներ և մի շարք հերոսական երգեր են հյուսվել, որոնք պահպանվել են մինչ մեր օրերը: Մի հետաքրքիր փաստ նշենք, որ գիտական շրջանակներում ցնցող տպավորություն է թողնում այն հանգամանքը, որ «Գիլգամեշ» էպոսում համաշխարհային ջրհեղեղի պատմությունը գրեթե համընկնում էր Աստվածաշնչում ներկայացվող տարբերակին: Լագաշում հայտնաբերվել են ավելի քան 20.000 կավե սալիկների, Նիպպուրում, որը երկրի կրոնական կենտրոնն էր, հնագետները հայտնաբերել են մի քանի հազարի հասնող կավե սալիկներ: Այս սեպագիր արձանագրությունների մեծ մասը պահպանվել է հատուկ նախատեսված 62 տարբեր շինություններում: Գտնված սալիկների բովանդակության վերծանումը հնարավորություն է տալիս ենթադրել, որ դեռևս այն ժամանակ գոյություն է ունեցել գրականության դասակարգման հստակ տարրեր:



«Գիլգամեշ» էպոսից հատված ներկայացնող սալիկ



Շումերական քաղաքներում կային դպիրների դպրոցներ՝ դրանց մեծ մասը հիմնականում տաճարներում, որոնք կոչվում էին «սալիկների տուն»: Աշակերտ ​​տղաները կամ «սալիկների տան որդիները» տիրապետում էին շումերական և աքքադական լեզուներին, գրելու բարդ համակարգին, տեքստերի պատճենահանման արվեստին, սովորում էին աստվածաբանություն, մաթեմատիկա, աշխարհագրություն և բժշկություն: Ուրուկի և Շուրուպպակի պեղումների ժամանակ հնագետները հայտնաբերել են սալիկներ ուսանելու համար նախատեսված բառերով, որոնք էլ համարվում են առաջին դասագրքերը, դպրոցական տեքստերը և դպրոցական կյանքի մասին ուսուցողական նյութերը՝ «Դպրոցականի օր», «Դպիրը և նրա անկարգ որդին»:
Այս ժամանակի առավել խոշոր և նշանակալից գրադարանները՝ այսպես ասած պալատական գրադարանները՝ պետության կառավարիչների գրադարաններն են:
Հնագույն շրջանի մեզ հասած հարուստ հավաքածու ունեցող հնագույն գրադարաններից է Խեթական պետության թագավոր Խաթուսիլիս Երրորդի պալատական գրադարանը (մ.թ.ա.1283-1260 թթ.): Գրադարանը տեղակայված է եղել Խեթական պետության մայրաքաղաք Խաթուսասում՝ արքայական պալատում: Պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են մոտ 11.000 կավե սալիկներ, որոնցում պետական և պաշտոնական փաստաթղթեր՝ արքայական հրամաններ և կոչեր, նաև տարեգրություններ, տնտեսական, առևտրային, կրոնական և գյուղատնտեսական կյանքը կարգավորող ըստ բովանդակության դասակարգված սալիկներ: Ի տարբերություն շումերական սալիկների, խեթական «գրքերում» նշվում է հեղինակի անունը, նրա հասցեն և տիտղոսը, նաև գրագրի անունը: Անգամ հիմքեր կան ենթադրելու, որ գոյություն են ունեցել հեղինակների անվամբ կազմված գրացուցակներ: Խեթական պետությունը պահպանել է իր գոյությունը Մ.թ.ա. II հազարամյակում ՝ 7 դարերի ընթացքում:

Հին Արևելքի մեկ այլ առավել խոշոր գրադարան է Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեում գտնվող ասորական թագավոր Աշուրբանիպալի հիմնած արքայական գրադարանը, որը մեզ հասած բաբելոնյան գրականության հարուստ հավաքածուներից է: Գրադարանի ֆոնդը բաղկացած է եղել 7-10.000 կավե սալիկներից: Աշուրբանիպալի գրադարանը համընդհանուր բնույթ է ունեցել փաստաթղթերի բովանդակության առումով, այնտեղ հավաքվել են արքայական հրամանները, հղումները, այլ երկրների անվանումների ու կառավարիչների ցուցակները, հնագույն քարտեզագրումներ, բնակավայրերի, գետերի և և լեռների ցուցակագրված անվանումները, մաթեմատիկայի, աստղագիտության, բժշկության վերաբերյալ նյութեր, բառարաններ և ուղղագրական, լեզվաբանական նյութեր: Կրոնական-ծիսակարգային տեքստերով սալիկները պահպանվել են առանձնացված շինություններում: Հենց այս գրադարանում է պահպանվել հայտնի շումերական առաջնորդ Գիլգամեշի մասին առասպելի առավել լիարժեք տեքստի բնօրինակը , որն աքքադերենով է: Առասպելը միաժամանակ համարում են նաև արևելասեմիթական և բաբելոնա-ասուրական: Կան տեղեկություններ գրադարանների ֆոնդերի և կառուցվածքի բացահայտման մասին: Հատուկ սալիկների վրա նշվել են ստեղծագործության անվանումը, սենյակը և դարակի համարը, որում այն գտնվել է: Յուրաքանչյուր գրքի վրա զետեղված է եղել է կնիքանման գրություն՝ «Աշուրբանիպալի արքունիք, արքաների արքա, Աշուր երկրի արքա, ում աստվածները տվել են սուր աչք և միտք…. և այլն», գիրքը վնասել կամ գրադարանից դուրս տանել չի թույլատրվել, օգտվելու իրավունք ունեցել են բացառիկ նեղ շրջանի մարդիկ:

Եգիպտոսում գրադարաններն անվանում էին «Գրքի տներ» կամ «Գրքի աստվածային տուն» և «Կյանքի տուն»: «Կյանքի տուն» հասկացությունը իր նշանակությամբ ենթադրում էր գիտական հաստատություն, որտեղ ամենայն հավանականությամբ զբաղվում էին բժշկությամբ, ապա այստեղ ստացած գիտելիքները գրի էին առնում ամբողջական շարադրությամբ և պահպանում այդ ամենը: Գրադարանի կառավարչի դերը պետական կարևորագույն պաշտոն էր և վստահվում էր միայն արքունական բարձրաստիճան դիրք ունեցող անձանց, փոխանցվում էր ժառանգաբար: Այն կարող էր զբաղեցնել միայն պալատական ծագում ունեցող «բարձրագույն գիտելիքի» տիրապետող անձը: Գրադարանում պահվող փաստաթղթերից օգտվել կարող էին միայն կառավարիչներն ու քրմերը: Մ.թ.ա. 14-րդ դարից սկսած պետությունն ու եկեղեցին միավորվում են և ծագում է թեոկրատիկ՝ աստվածաբանական կառավարման եղանակը, որտեղ քաղաքական կառավարման կարևորագույն դերը ստանձնում է գլխավոր քուրմը: Այս շրջանում զարգացում են ապրում տաճարների գրադարանները: Տաճարային գրադարաններից առավել հայտնի է եղել Ռամեսսեում տաճարի գրադարանը՝ հիմնված մ.թ.ա. 1300 թ. Ռամսես երկրորդ փարավոնի կողմից, որի մուտքի մոտ «Դեղատուն հոգու համար» փորագրությունն էր արված: Եգիպտոսում նամակագրության համար սկսում են գործածել պապիրուսը, որը պահպանվում է խողովականման պատյաններում՝ փաթեթանման վիճակում: Սակայն պապիրուսի վրա արված փաստաթղթեր շատ չեն պահպանվել, քանի որ պապիրուսը այնքան էլ դիմացկուն չէր կավի համեմատ, և հետևաբար հարմար չէր երկարատև օգտագործման: Շատ քիչ պահպանված տեղեկություններ կան եգիպտական գրադարանների վերաբերյալ, այդ բացառիկներից է Էդֆու քաղաքի գրադարանը, որի ճակատային մասում պահպանվել է գրացուցակի փորագրությունը:

Ռամզեսի տաճար


Ընդհանուր առմամբ հին Արևելքում գրադարանը և նրա ստեղծման և զարգացման առաջին փուլը կարելի է դիտարկել որպես հաստատություն, որն իրականացրել է գրադարանի երկու հիմնարար և առաջնային գործառույթներից միայն մեկը: Գրադարանի հիմնարար գործառույթներն երկուսն են՝ ֆոնդագոյացում և սպասարկում: Ստացվում է, որ աշխարհի առաջին գրադարաններում առավել առաջնային և հիմնական է եղել ֆոնդագոյացման՝ փաստաթղթերի հավաքման և պահպանման ֆունկցիան: Գրադարանում ակնհայտ են դասակարգման և գրացուցակավորման համակարգված որոշակի տարրերը: Սակայն, միաժամանակ պիտի նկատել, որ այս շրջանի գրադարանները դեռևս սպասարկում չէին իրականացնում, և ավելի շատ արխիվային բնույթ էին կրում՝ այսինքն հավաքում և պահպանում էին փաստաթղթերը, որոնք հաճախ մեկ օրինակով էին պահվում: Հետագայում գրադարաններում դեռևս նոր պիտի ստեղծվեին գրագրության և փաստաթղթերի կրկնօրինակման կենտրոններ:

Պետք է նշել, որ այս շրջանի գրադարանը չէր կարող ծառայել գիտությանը և նրա զարգացմանը, քանի որ գիտությունը որպես այդպիսին դեռ ձևավորված և համակարգված չէր, այլ ծառայում էր «նախագիտությանը» որի հիմքի վրա էլ հետագայում սկսեց ձևավորվել գիտությունը:

Այսպիսով, խոսելով հնագույն գրադարանների մասին, կարելի է նշել, որ առաջին գրադարանները իրենց բովանդակային առումով հիմնականում պարունակել են կրոնական-ծիսակարգային, պետական և տնտեսական տարատեսակ փաստաթղթերի հավաքածուներ, որոնք տեղեկություններ են պարունակել տվյալ ժամանակաշրջանի կյանքի տարատեսակ ոլորտների վերաբերյալ՝ քրմապետական, պալատական կառավարիչների, ծառայողների , նրանց դերերի և պարտականություների, տարածքների և գույքի, ունեցվածքի հաշվառման, մարդահամարի վերաբերյալ:
Այսինքն, ըստ էության , գրադարանները ներառել են այնպիսի փաստաթղթերի հավաքածուներ, որոնք միաժամանակ կարելի է համարել թե՛ գրադարաններ, և թե՛ արխիվներ:
Այսպիսի հաստատության առաջացումն ու գոյությունը պայմանավորված էր մարդու մտահորիզոնի զարգացման հետ, նաև նրանով, որ շումերական մշակույթը հասել էր զարգացման այնպիսի մի աստիճանի, որտեղ մարդը սկսում է ինքնաճանաչման անհրաժեշտություն զգալ, փորձել վերլուծել ինքն իրեն և իր կապը երկրի և իրեն շրջապատող աշխարհի հետ: Մարդու ձգտումները անհրաժեշտություն են առաջացնում գրի ստեղծման և գրավոր տեսքով ասելիքի փոխանցման համար պատկերագրության և հիերոգլիֆների միջոցով: Մարդը սկսում է հոգ տանել այդ գրավոր տեղեկությունը ստեղծելու և այն պարունակող կրիչի պահպանման համար:
Կատարված իրադարձությունների մասին վկայող և տեղեկացնող գրավոր հուշարձանների ստեղծման ահրաժեշտություն է առաջանում: Դա դեռևս չի կարելի անվանել «հիշողություն ժամանակի մասին»  կամ «ժամանակային հիշողություն» և առավել ևս ոչ էլ վերաբերմունք՝  աշխարհի նկատմամբ պատմական դիտանկյունից: Այդ ամենը դեռևս պիտի առաջ գա հունա-հռոմեական դարաշրջանում՝ մ.թ.ա. 5-րդ դարում՝ երբ անտիկ աշխարհում ի հայտ է գալիս պատմությունը որպես առանձին գիտություն:



Օգտագործված գրականության ցանկ

1. Володин Б. Ф. Всемирная история библиотек. / Б. Ф. Володин. — СПб.: Профессия, 2002. — 352 с, 32 с. цв. вкл, ил. — (Серия: Библиотека).

2. Талалакина О.И. История библиотечного дела за рубежом . — Москва: Книга, 1982. — 272 с. ил.

3. Крамер С.Н. История начинается в Шумере / Под ред. и с предисл. В.В. Струве; Пер. Ф.Л. Мендельсона. М.: Наука, 1965.



Լրահոս
Ամենաընթերցվածը
Օրվա
Շաբաթվա
Ամսվա
One of the world's oldest civilizations, Armenia once included Mount Ararat, which biblical tradition identifies as the mountain that Noah's ark rested on after the flood. It was the first country in the world to officially embrace Christianity as its religion (c. A.D. 300).In the 6th century B.C. , Armenians settled in the kingdom of Urartu (the Assyrian name for Ararat), which was in decline. Under Tigrane the Great (fl. 95–55 B.C. ) the Armenian empire reached its height and became one of the most powerful in Asia, stretching from the Caspian to the Mediterranean seas. Throughout most of its long history, however, Armenia has been invaded by a succession of empires. Under constant threat of domination by foreign forces, Armenians became both cosmopolitan as well as fierce protectors of their culture and tradition. Over the centuries Armenia was conquered by Greeks, Romans, Persians, Byzantines, Mongols, Arabs, Ottoman Turks, and Russians. From the 16th century through World War I, major portions of Armenia were controlled by their most brutal invader, the Ottoman Turks, under whom the Armenians experienced discrimination, religious persecution, heavy taxation, and armed attacks. In response to Armenian nationalist stirrings, the Turks massacred thousands of Armenians in 1894 and 1896. The most horrific massacre took place in April 1915 during World War I, when the Turks ordered the deportation of the Armenian population to the deserts of Syria and Mesopotamia. According to the majority of historians, between 600,000 and 1.5 million Armenians were murdered or died of starvation. The Armenian massacre is considered the first genocide of the 20th century. Turkey denies that a genocide took place and claims that a much smaller number died in a civil war.read more: Armenia: Maps, History, yerevanvideo.com Geography, Government, Culture